هباء : غبار كه قابل گرفتن نيست .
فلان : كنايه از مرد و « فلانه » كنايه از زن و چون به حيوان گفته شود ، الف و لام بر سرش در آيد .
اعراب :
يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلائِكَةَ
: عامل « يوم » معنى « لا بشرى يومئذ للمجرمين » زيرا دلالت بر « يحزنون » دارد . « يومئذ » تأكيد يوم . . .
حجرا : مفعول دوم براى فعل مقدر . يعنى « جعل اللَّه عليكم الجنة حجراً محجورا » .
يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ
: عامل « يومئذ » كلمهء « خير » است .
يَوْمَ تَشَقَّقُ
: عامل « يوم » محذوف است .
الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ
: كلمهء « يومئذ » متعلق به « الملك » است و « الحق » صفت « الملك » است . و « للرحمان » خبر « الملك » است .
يَوْمَ يَعَضُّ
: كلمهء « يوم » منصوب به فعل محذوف يا عطف به ما قبل است .
يقول : حال .
يا لَيْتَنِي
: منادى محذوف است . يعنى « يا صاحبى » .
يا وَيْلَتى
: منادى مضاف به ياء متكلم بوده است .
شأن نزول :
ابن عباس گويد :
« يَوْمَ يَعَضُّ . . . »
در بارهء عقبة بن ابى معيط و ابى بن خلف نازل شده است كه با يكديگر دوست بودند .
جريان از اينقرار است كه عقبه هر گاه از سفر مىآمد ، اشراف قوم را به مهمانى مىطلبيد و با پيامبر اسلام زياد مجالست داشت . روزى از سفر برگشت و طعامى ترتيب داد و پيامبر خدا را با جمعى به طعام خويش دعوت كرد . هنگامى كه طعام حاضر شد پيامبر فرمود : طعام ترا نميخورم . مگر اينكه به يگانگى خدا و رسالت پيامبرش گواهى دهى . عقبه شهادتين بر زبان جارى كرد . اين خبر به ابى رسيد . به عقبه گفت :