به آنها دستور داد كه ايمان بياورند . پس زنگار دل در مرحلهء اول معلول نافرمانى آنها و در مرحلهء دوم معلول امر خداست . از اينرو مىگويد : ما دل كافران را زنگارگون مىكنيم و مهر مىزنيم . اين قول از جعفر بن حرب و بلخى است . اين تشبيه در « كاف » نهفته است . يعنى ايمان نياوردن ايشان درست مثل مهرى است كه بر دل كافران خورده است .
برخى گويند : يعنى همانطورى كه خبر بى ايمانى آنها را براى شما بيان كرديم ، بالطبع به فرشتگان نيز مىفهمانيم .
وَ ما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ
: هيچيك از آنهايى كه بهلاك رسيدند ، به عهد خويش وفا نمىكردند . ممكن است مقصود از اين عهد ، عهد الهى باشد ، چه عقلها بر اينند كه شكر منعم و طاعت محسن و ترك كارهاى زشت واجب و لازم است . حسن گويد :
ممكن است اين عهد همان باشد كه بوسيلهء انبيا از مردم گرفته شده است كه خدا را پرستش كنند و شرك نياورند .
وَ إِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ لَفاسِقِينَ
: لام و « ان » هر دو براى تاكيد هستند . يعنى بيشتر آنها را عهد شكن يافتيم .
ممكن است گفته شود : همهء آنها فاسق و بعبارت ديگر عهد شكن بودند . چرا مىفرمايد : بيشتر آنها ؟
پاسخ اين است كه لازم نيست كافر در همهء كارهايش منحرف و گمراه باشد . بسيارند افراد كافى كه در كارهاى خود عادل و وظيفه شناس هستند و بر طبق راه و رسم دينى خود عمل مىكنند . پس مقصود اين است كه بيشتر آنها در عين اينكه كافر هستند ، حتى از دين خود هم چنان كه بايد ، اطاعت نمىكنند ، عهد شكنى مىكنند و به وعدهها وفا نمىكنند .