برخى گفتهاند : فاعل آن مشيت است ، زيرا
« أَنْ لَوْ نَشاءُ »
به تاويل مصدر و فاعل آن است . يعنى : خداوند براى مردمى كه پس از هلاك گذشتگان وارث زمين شدند و بر جاى آنها سكونت گزيدند ، بيان فرمود : كه اگر بخواهيم ايشان را هم گرفتار كيفر گناهانشان مىكنيم . همانطورى كه گذشتگان را نيز هلاك كرديم .
وَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ
: در بارهء معناى طبع و ختم ( مهر زدن بر دلها ) در سورهء بقره گفتگو كردهايم . يعنى : اگر بخواهيم بر دل ايشان مهر مىزنيم تا موعظه در گوششان فرو نرود و نپذيرند .
تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أنبائها
: اين خطاب به پيامبر عاليقدر اسلام است .
ما داستان مردم اين قريهها را براى تو بازگو مىكنيم ، تا در بارهء آنها بينديشى و قوم خود را به حال آنها آگاه سازى تا عبرت گيرند و دنبال روش آنها را نگيرند .
وَ لَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ
: پيامبران با دلائل واضح بسوى ايشان رفتند و آنچه لازمهء نصيحت و ارشاد بود انجام دادند ، اما آنها حاضر نبودند آنچه را كه تكذيب كرده بودند ، بپذيرند و به همين سبب ما آنها را هلاك كرديم ، زيرا اگر باقى مىماندند ، تغيير حال نمىدادند . اين معنى از مجاهد است .
وى گويد : مقصود از
« مِنْ قَبْلُ »
قبل از هلاك است . يعنى به آنچه پيش از هلاك تكذيب كرده بودند ، ايمان نمىآوردند . چنان كه مىفرمايد :
« وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ »
( انعام 28 : اگر باز گردانده شوند به همان چيزى كه از آن نهى شده بودند ، باز مىگردند ) حسن گويد : يعنى آنها چنان دچار سركشى هستند كه حاضر نيستند آنچه را كه پيش از آمدن پيامبران تكذيب كردهاند ، بپذيرند . برخى گويند : يعنى اينها حاضر نيستند آنچه پدرانشان تكذيب كردهاند ، بپذيرند . اخفش گويد : يعنى به تكذيب خود ايمان نمىآوردند .
كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ
: برخى گويند : خداوند كفر را به زنگارى تشبيه كرده است كه برق شمشير و صفاى آينه را مىبرد . كفر نيز حلاوت ايمان و نور اسلام را از دل آنها مىبرد . آنها هنگامى به اين حالت گرفتار شدند كه خداوند