شان نزول
برخى گفتهاند : مسلمانان و اهل كتاب بر يكديگر فخر فروشى كردند . اهل كتاب گفتند : پيامبر ما پيش از پيامبر شما و كتاب ما پيش از كتاب شماست و ما پيش خداوند از شما مقرب تريم . مسلمانان گفتند : پيامبر ما خاتم پيامبران است و كتاب ما بر كتب ديگر داورى مىكند و دين ما اسلام است . از اينرو اين آيه نازل شد . اهل كتاب گفتند : ما و شما برابر هستيم . از اينرو آيهء بعد :
« وَ مَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ »
نازل شد و مسلمانان را اهل رستگارى معرفى كرد . اين قول از ضحاك و قتاده است .
مجاهد گويد : يهود گفتند :
« نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَ أَحِبَّاؤُهُ »
( سوره مائده 18 يعنى ما پسران و دوستان خداييم ) اهل كتاب گفتند :
« لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى »
( سوره بقره 111 به بهشت نمىرود جز آنكه يهودى يا مسيحى باشد ) از اينرو اين آيه نازل شد .
مقصود
آيات پيش ، مردم نيكو كار را نويد سعادت جاودانى و مردم فرو مايه و بد كار را تهديد به عذاب طاقتفرساى جهنم كردند . اكنون بدنبال آن آيات مىفرمايد .
لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ
: مسروق و سدى گويند : يعنى اى مسلمانان ، پاداش و كيفر خدا به آرزوهاى شما بستگى ندارند . مجاهد و ابن زيد گويند : خطاب به مشركين قريش است . زيرا آنان مىگفتند . ما مبعوث نخواهيم شد و عذابى نخواهيم كشيد .
وَ لا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ
: همچنين عذاب و ثواب خداوند ، به آرزوهاى اهل كتاب - يعنى يهودى و نصارى - بستگى ندارند ، زيرا آنان نيز مىگفتند : جز يهوديان و مسيحيان ، كسى داخل بهشت نمىشود .
از عبارت اخير بر مىآيد كه خطاب متوجه مسلمانان نيست ، زيرا در قرآن از « امانى » و آرزوهاى مسلمانان سخنى بميان نيامده است ، بلكه سابقاً ( در آيه 119 و 120 از قول شيطان نقل شد كه او در دل كافران ايجاد آرمانها و آرزوها مىكند . بنا بر اين مناسب است كه اين خطاب متوجه همانها باشد و قول دوم ( قول مجاهد و ابن -