كه حق در آن اثرى نكند در حقيقت ، مقصود اين است كه از آنان سلب توفيق شده و از لطفى كه موجب گشايش سينهء آنان گردد محرومند ، تا آنجا كه باطن ايشان نيز برنگ كثيف ظاهرشان در آمده است نظير اينكه به كسى گفته شود : شمشيرت را بر اثر عدم مواظبت ، فاسد كردى تا اينكه زنگارگون شد و ناچار شدى ناخنهايت را نگيرى و از آنها بعنوان سلاح استفاده كنى .
جبايى گويد : يعنى ما از حال درونى ايشان پرده بر افكنديم و سنگدلى آنها را آشكار ساختيم و حكم كرديم كه آنها ايمان نمىآورند و موعظه در آنها بى اثر است و بقولى : قاسى بودن دلهاى آنان ، يعنى پست و فاسد بودن آن مثل درهمهاى قلب . اين معنى بازگشت به خشكى و عدم نرمى و لطافت دلها مىكند ، زيرا پول قلب هم بر اثر اينكه در آن تزوير شده است ، بد صداست . به آدم رحيم دل گفته مىشود : نرمدل و به آدم بى رحم گفته مىشود : سخت دل و سنگدل .
يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ
: آنان بر اثر خبث باطن ، سخن خدا را تفسير نادرست كرده ، صفت پيامبر را تغيير مىدهند ، بنا بر اين تحريف كلام خدا به دو نحو ممكن است :
1 - تفسير نادرست 2 - تغيير و تبديلهايى كه در عبارات ، مىدهند و كلامى كه از خدا نيست ، مىگويند از خداست .
وَ نَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ
: و نصيب خود را از موعظهها و احكام الهى فراموش كردند آنها پيروى پيامبر را فراموش كردند و از اين نصيب بزرگ چشمپوشى نمودند .
و بقولى يعنى : مطالب آسمانى را تضييع و قرائت آن را ترك كردند ، در نتيجه از رشد و كمال محروم شده ، بمرور ايام كتاب خدا را فراموش كردند .
وَ لا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ
: ابن عباس گويد : يعنى تو همواره بر خيانت و معصيت آنان آگاهى پيدا مىكنى .
بقولى يعنى : همواره بر دروغ و خيانت و پيمان شكنى و همكاريهاى آنها با مردم مشرك و ديگر خيانتهاى آنان ، آگاهى .