نظام شيخ مفيد
مرتّب كردن آموزهها و تعليمات مفيد در يك نظام ، بالضّروره ساختگى خواهد بود ، چه آثار كلامى موجود او نشان مىدهد كه چنين نظم و ترتيبى به هيچ وجه از نكات اساسى مورد نظر او نبوده است . قسمت عمدهء نوشتههاى وى به شكل مجموعههايى از سؤال و جواب است ، و در اين پرسش و پاسخها موضوعات فقهى و تاريخى و كلامى بدون نقشه در هم آميخته شده است . تنها رساله از رسالههاى كلامى او كه داراى نظم و ترتيب خاص است ، اوائل المقالات است مشتمل بر سه بخش : نخست ، نكات اساسى و عمدهء اختلاف ميان اماميّه و فرقههاى ديگر ، مخصوصا معتزله ( ص 16 - 2 ) ؛ دوم ، بحث مفصّلتر دربارهء توحيد و عدل و نبوّت و امامت و معاد ( ص 52 - 17 ) « 1 » ؛ و بالاخره سرفصلهاى متنوّعى كه بعضى از آنها نام « نكات لطيف علم كلام » دارد ، و بر حسب موضوع گروهبندى شده ولى ترتيب آنها مطابق نقشهء خاص نيست ( ص 108 - 53 ) .
هسته مركزى اعتقاد مفيد كه همهء آموزههاى ديگر او به آن وابسته است ، اين است كه هر كس بايد به حضور يك امام معصوم منزّه از خطا در جهان معتقد باشد « 2 » در اين اعتقاد پاى چند مسأله به ميان كشيده مىشود ، و سؤالاتى را پيش مىآورد كه خاطر مفيد را به خود مشغول داشته بوده است . وى بخش بزرگى از نوشتههاى خود را به دفاع از جانشينى بر حقّ امامت على ( ع ) و يازده فرزند او اختصاص داده است « 3 » .
مفيد بر اين اعتقاد است كه امامان از ارتكاب گناه مصون هستند ، و همچنين از قصور در وظايف شرعى كه ممكن است از سهو و غفلت در آن زمان كه آنان متصدى امر امامت بودهاند حادث شود ، در امانند « 4 » . مفيد ، با استناد به روايات ، متمايل به اين
هامش
( 1 ) - به پيش از اين ، ص 62 حاشيهء شمارهء 2 رجوع شود .
( 2 ) - اوائل ، ص 8 ؛ الفصول ، ص 40 - 239 .
( 3 ) - مثلا به اين آثار مفيد رجوع شود : الارشاد ، الافصاح فى الامامة ، و « المسائل الجرجانية » .
( 4 ) - اوائل ، ص 29 ، 35 .