فصل اول خلاصهاى از دو نظام
در بخش اول اين كتاب از علم كلام شيخ مفيد در مقايسهء با علم كلام عبد الجبّار سخن خواهيم گفت . كوشش خواهيم كرد تا اختلاف ميان ديدهاى ايشان را آشكار سازيم ، و از منابع آموزههاى مفيد سخن گوييم ، و دلايل تاريخى يا منطقى عدم توافق وى را با عبد الجبّار بيان كنيم . در هر جا مفيد دربارهء موضوعى كه در خصوص آن ميان معتزليان بغداد و بصره اختلاف است ، نظرى متمايل به اعتزال پيدا مىكند ، تقريبا اين نظر هميشه موافق با نظر معتزلهء بغداد است . بنابراين دليل تاريخى براى بسيارى از اختلافهاى مفيد با عبد الجبّار به سادگى آن مىشود كه در موضوع مورد نظر يك آموزهء معتزلى بغدادى وجود دارد كه با وضع بصرى آن متفاوت است . بدين ترتيب وظيفهاى كه افزوده مىشود ، غالبا عبارت از آن است كه از روى گواهى مفيد يا عبد الجبّار يا اشعرى معلوم كنيم كه مكتب اعتزال بغداد در فلان موضوع چه نظرى داشته است .
پيش از آنكه وارد جزئيّات شويم ، سودمند چنان است كه اين فصل نخستين را به بيان ديد خلاصهاى از نظامها يا سيستمهاى مفيد و عبد الجبّار اختصاص دهيم . در اينجا تأكيد بر انسجام درونى هر نظام است ، بدان منظور كه حقّ هر دو نظام چنان كه بايد گزارده شود . نكاتى كه بعدها از لحاظ شباهتها و اختلافها جدا جدا مورد بحث قرار خواهد گرفت ، به صورت متفاوت در هر يك از دو نظام در كنار يكديگر قرار مىگيرند .
هدف ما اكنون آن است كه آموزهء مركزى را در هر يك از دو نظام عرضه داريم و نشان دهيم كه اجزاء ديگر هر نظام چگونه با آن وابستگى دارند .