و دور شدنش از وضع و ايستار خبرىگرانهء آثار قديمتر او پيدا شده بود .
هر دو معتقدند كه قرآن قديم نيست بلكه حادث است . هر دو مىگويند كه امامان نمايندگان خدا بر زمينند و بايد اوامرشان را اطاعت كنند . هر دو بر خلاف اعتقاد شيعيان افراطى ، منكر آن بودند كه وظيفهء آفريدن باقى جهان بر عهدهء امامان محوّل شده بوده است . هر دو مىگويند كه پيغمبر ( ص ) و امامان ( ع ) از گناهان بزرگ و كوچك و از دچار سهو شدن در تصميمات شرعى خويش حمايت مىشوند و معصومند .
هر دو بر آنند كه هر مؤمنى مسلمان است ، ولى همهء مسلمانان مؤمن نيستند . هر دو مىگويند كه تنها كافران جاودانه در آتش مىمانند ، و اينكه مؤمنان سرانجام به در خواهند آمد . بر اين توافق دارند كه روح از جنس مادّه نيست .
از اختلاف و تفاوت ميان آن دو عموما معلوم مىشود كه مفيد به طرز تفكّر معتزليان نزديكتر و آمادهء آن بوده است تا رواياتى را كه بر ضدّ نظرهاى معتزلى است مورد تفسير و تأويل قرار دهد . بنابراين مفيد تنها صورت بيانى لفظى مكتب شيعى را دربارهء بداء چنان تغيير مىدهد كه با ظهور يك داورى تازه از خدا ، نه براى خدا ، سازگارى پيدا كند .
در نظر ابن بابويه جهان از اجسام و اعراض تشكيل شده ، در صورتى كه جهان مفيد ساختهشدهء از اجسام و اتمها ( ذرّات ) و اعراض است . مفيد به سختى ابن بابويه را از آن نكوهش كرده است كه به صورتى معتقد به آن است كه خدا در افعال آدمى نقش آفرينندگى دارد . اينكه شيخ مفيد استطاعت را به تندرستى منحصر كرده و شرايط خارجى لازم براى فعل را كنار گذاشته ، منعكس كنندهء نظر معتزله است كه معتقد به وجود استطاعت پيش از صورت گرفتن فعل بودهاند .
مفيد روايت نقلشدهء به توسّط ابن بابويه را رد مىكند كه بنابر آن قرآن در شب قدر به بيت المعمور فرو فرو فرستاده شد ، و دليل وى آن است كه داشتن چنين اعتقادى براهين خود او را دربارهء حادث بودن قرآن از اثر مىاندازد . ولى ابن بابويه خود نيز براهينى را در تأييد اينكه قرآن چنان نازل شده است كه با اوضاع و احوال
انديشه هاى كلامى شيخ مفيد ( فارسى ) — صفحة 486
مساهمون: احمد آرام
ص٤٨٦