قرآن و منزلت ميان دو منزلت ، نوبختيان با معتزله در يك خط واقعند و با شيخ مفيد موافقت ندارند .
ولى در يك نكته نوبختيان از متكلّم امامى قديمى ، هشام بن الحكم ، پيروى مىكردند ، و معمّر معتزلى منحصر به فرد در تعريف كردن انسان به عنوان يك نفس « 1 » و مفيد در اين باره با آنان اتّفاق نظر داشتند .
ميان ابو سهل نوبختى و شيخ مفيد حلقهء اتّصالى از طريق سه تن از استادان مفيد وجود داشت . ولى نزديكى نوبختيان به معتزله عموما بيش از نزديكى مفيد با آنان بود .
كتاب الياقوت ، تأليف ابو اسحاق ابراهيم بن نوبخت كه جز از طريق همين كتاب شناخته نيست ، رسالهء كلامى كوچكى است كه علّامهء حلّى بر آن شرح نوشته است « 2 » .
عبّاس اقبال تصوّر مىكرد كه كتاب الياقوت در نيمهء اوّل قرن چهارم نوشته شده است « 3 » ، ولى و . مادلونگ نشان داده است كه انديشههاى مندرج در اين كتاب مطابق با افكارى نيست كه مفيد به نوبختيان نسبت مىدهد ، و به همين جهت چنان نتيجه گرفته است كه اين كتاب مىبايستى در نيمهء قرن پنجم يا ديرتر از آن نوشته شده باشد « 4 » . بنابراين بحث از كتاب الياقوت در چشمانداز اين تحقيق مربوط به علم كلام شيخ مفيد واقع نمىشود .
هامش
( 1 ) - مفيد ، « المسائل السرويّة » در الثقلان : الكتاب و العترة ( نجف : دار الكتب التجارية ، بىتاريخ ) ، ص 51 . در اين باره به پس از اين ، اواخر فصل هشتم كتاب حاضر مراجعه شود .
( 2 ) - علامه حلى ، انوار الملكوت فى شرح الياقوت ، ويرايش م . زنجانى ( « انتشارات دانشگاه تهران » ، شمارهء 543 ؛ تهران : انتشارات دانشگاه تهران ، 1338 ه ش ) .
( 3 ) - اقبال ، ص 166 و بعد .
( 4 ) - مادلونگ ، ص 15 ، و حواشى 1 و 2 .