ذيل دوم : آثار شيخ مفيد
براى نشان دادن دامنهء دلبستگىهاى مفيد ، آوردن فهرست عناوين نوشتههاى او سودمند است . دو تن از شاگردان مفيد ، طوسى ( متوفّى در 459 / 1067 ) و نجاشى ( متوفّى در 455 / 1063 ) ، كتابنامههايى از نويسندگان شيعى فراهم آوردهاند كه البتّه در آنها فهرست آثار استاد خويش را نيز ثبت كردهاند « 1 » . پس از آن ابن شهر آشوب ( متوفّى در 588 / 1192 ) كتابنامهء خود را براى تكميل كتابنامهء طوسى تأليف كرد « 2 » .
همهء فهرستهاى جديد آثار مفيد مبتنى بر اين سه منبع است .
كار دشوارتر تعيين اين نكته است كه كدام يك از اين آثار اكنون وجود دارد .
آقاى ف . سزگين ، با استفادهء از فهرستهاى نسخ خطّى كتابخانههاى بزرگ ، اطّلاعاتى دربارهء بيست و چهار عنوان به دست داده است « 3 » . شيخ محمّد حسن آل ياسين ، در مقالهاى كه دربارهء شيخ مفيد نوشته ، سى و يك كتاب چاپشدهء مفيد را فهرست كرده است « 4 » .
الذّريعة تأليف شيخ آقا بزرگ ، فهرست الفبايى گسترده و توصيفى از آثار موجود يا مفقود نويسندگان امامى ، منبع بزرگى از اطّلاعات است ، چه نويسندهء آن به بسيارى
هامش
( 1 ) - طوسى ، الفهرست ، ص 178 ؛ نجاشى ، ص 15 - 311 .
( 2 ) - محمد بن على بن شهر آشوب ، معالم العلماء ، ويرايش م . صادق آل بحر العلوم ( نجف : الحيدريه ، 1961 ) . براى فهرست وى از آثار مفيد رجوع كنيد به ص 14 - 111 .
( 3 ) - ف . سزگين ، تاريخ نسخههاى خطى عربى ( ليدن : بريل ، 1967 ) ، اول ، 51 - 550 . اين كتاب زير عنوان تاريخ التراث العربى به عربى ترجمه شده است .F . Sezgin , Geschichte des arabischen Schriftums .( 4 ) - م . حسن آل ياسين ، « محمد بن محمد بن النعمان ، الشيخ المفيد » ، مجلة البلاغ ( بغداد ) ، 3 ( 1970 ) ، 14 - 13 . نويسنده همچنين به فهرست كاملى از نسخههاى مفيد اشاره مىكند كه تحقيقى چاپ ناشده است .