شيعه در ايران بود . هنوز بيشتر مردم شهر مذهب اهل سنت داشتند « 1 » . كيش شيعه دوازده امامى سرانجام با تصميم حكومت بر ايران تحميل شد ، اين كيش با استفاده از مقبوليّت خود را بر حكومت تحميل نكرد و در ميان مردم گسترش يافت .
شاخهاى ديگر از كيش شيعه كه با شورش زيد پسر على در كوفه پديد آمد چندى بعد و به گونهاى حاشيهاىتر از اماميه بر ايران اثر گذاشت . زيديان پشتيبان شورش زيد ادامه دهنده مواضع اصلى شيعيان متقدم كوفه بودند كه در اساس از لحاظ سياسى مبارز و افراطى ولى از لحاظ مذهبى نظريهاى ميانهرو داشتند آنان دربارهء امامت نظريهاى را رواج دادند كه آشكارا با نظريه اماميه فرق اساسى داشت . زيديان نه امامت موروثى و نه عصمت امامان را در زمينه گناه و خطا پذيرا شدند . ايشان معتقد بودند كه هر كس از تبار حسن يا حسين كه از لحاظ دانش دينى صلاحيت داشته باشد مىتواند با قيام مسلحانه عليه حاكمان نامشروع مدعى امامت شود و مؤمنان بايد با او بيعت و سخت از وى پشتيبانى كنند . بنابراين مىتواند سالها بگذرد بىآنكه يك امام مشروع زيدى وجود داشته باشد . در صورت نبود مدعى علوىيى كه از صلاحيت داشتن دانش والاى دينى برخوردار باشد زيديان اغلب از حاكمان علوى تنها به عنوان داعيان خود پشتيبانى مىكردند . زيديان اين داعيان را در نظريه شرعى روزگاران بعد امامان با صلاحيت محدود تعريف كردند « 2 » .
زيديان در محكوم ساختن جامعه گسترده اسلامى از شيعيان امامى ميانهروتر بودند . درحالىكه با دوازده اماميان در اين امر كه على ، حسن و حسين را پيامبر به امامت منصوب كرده بوده همداستان بودند . موضع امامى را درباره روشن بودن و خالى از ابهام بودن آن « نص » مردود مىدانستند و مىگفتند كه در اصل آن نص مبهم
هامش
( 1 ) . اين نكته از گزارش ابن ابى جمهور احسايى درباره مباحثههايش در مشهد با دانشمندى هراتى و سنى مذهب در سال 878 / 1474 ( الرساله الموسومه بالمباحثه بين المحق و المبطل مناظرة الهروى نسخه خطى ، تهران ، مجلس 3246 صص 137 به بعد ) مستفاد مىشود .
( 2 ) . صص 94 به بعد ،R . Strothmann » Das Staatsrecht der Zaiditenصص 154 - 156Der imam al - Qasim