حشويان ، محدثان سنى بر طبق آموزشهاى خودشان و به شيعيان بر پايه نظريههاى خودشان فتوى مىداده است « 1 » . معلوم نيست كه مكتب عياشى تا كى برقرار بوده است .
از نامها ( نسبتها ) ى محدثان و متكلمان متقدم امامى نيز مستفاد مىشود كه كيش شيعه در شهرهاى بلخ ، كاشان ، قزوين ، گرگان و آمل در تبرستان به آغاز سده سوم / نهم بازمىگردد . گويا شهر توس از زمانى كه آرامگاه هشتمين امام على رضا ( ع ) در سال 203 / 818 گرديد زيستگاه جماعتى از اماميان بوده . اما تا سده چهارم / دهم اهميت نيافت . گويا از همين سده جماعت شيعه امامى در بيهق ( سبزوار ) پا گرفت .
نامهاى شهرهاى ديگر را كه از براى شيعه متقدم از اهميتى كمتر برخوردار بودند نيز مىتوان افزود . نخستين سلسله ايرانى كه كيش شيعهء دوازده امامى را پذيرا گشت .
باونديان بودند كه در روزگار سلجوقيان بر مازندران فرمانروايى داشتند و در اين سرزمين از عالمان امامى پشتيبانى مىنمودند . دستكم برخى از كسان اين خاندان در سده چهارم / دهم كه هنوز فرمانروايى آنان بر سرزمينهاى كوهستانى انحصار داشت . شيعه دوازده امامى بودند ، در حالى كه در آغاز همين سده اين خاندان هنوز از پيروان سرسخت كيش اهل سنت بود « 2 » .
خاندان بويه كه گاه آنها را نخستين خاندان شيعه دوازده امامى ايرانى مىشمارند نخست كيش زيدى داشته و پس از آن پشتيبان معتزليان و شيعيان شدند بىآنكه با هيچ شاخه خاصى از تشيع بيعت كرده باشند . بدينسان شيعه دوازده امامى پيش از چيرگى مغولان در بيشترى سرزمينهاى ايران نيك استقرار يافته بوده با اين وصف جز در شهر قم در شمارى بسيار كم از شهرها و تنها شهرهاى كوچك سيطره داشت . بر رويهم شيعه اقليتى كوچك را در يك كشور سنى مذهب تشكيل مىداد . به رغم گسترش شيعه در برخى ناحيهها اين وضع در دوران مغول و تيمورى دگرگونى بنيادى نيافت . در زمان برآمدن صفويان در مشهد كه جايگاه مقدسترين زيارتگاه
هامش
( 1 ) . توسى ، رجال ، به كوشش محمد صادق آل بحر العلوم ، صص 439 ، 520 .
( 2 ) . نگ ، « آل باوند » در .E . Ir.