مىكند . آنگاه به گزارش راه بازگشت مىپردازد و به اختصار از الجزاير و تونس سخن مىكند .
به دنبال آن گزارشهاى پراكنده هست و نظام هفت اقليم را نيز شرح مىدهد . پس از آن گزارش مصر است و سفر حجاز كه دنبالهاى از تاريخ ايرانيان قديم دارد . پس از گزارش عمومى درياها و كوهها فهرستى از كتابهاى مؤلّف و دنبالهاى از پيمبران قديم هست و مطالب با شمارش شهرهاى جهان ، با شروع از غرب ، ختم مىشود . 91 از اين مختصر توان دانست كه زيّانى به راه غالب مؤلّفان سابق و از جمله نويسندگان قرن نهم و دهم مىرود ، و ريشههاى ارتباطشان كاملا آشكار است . حتّى در زمينهء نقشه كشى خواسته رسمى قديمى و منسوخ را در مغرب احيا كند و بدين منظور نقشهء ادريسى را به ترتيب كاملا ابتدايى ، با تقسيم جهان به هفت اقليم ، آورده و نيز پارهاى قطعات را بدون اصلاح قابل ملاحظهاى نقل كرده است 92 و اين كار سست و خام مىنمايد ، ولى به گفتهء لوى پرووانسال در مغرب قرن نوزدهم نمونهء منحصر به فرد است 93 و حتّى در سطح فهم معاصران نيز نبوده است . 94 مطالب فراوان زيّانى كمبود نظم و ترتيب را كه بسيارى از مؤلّفان آن دوران دچار آن بودهاند جبران مىكند . كتاب زيّانى ، بجز اهميت جغرافيايى ، از تاريخ دوران وى نيز مطالب فراوان دارد . وى تنها مورخى است كه به جغرافيا نيز پرداخته و به كمك سفرهاى خويش اطلاعاتى بىواسطه از مناطق مسلمان و غير مسلمان درياى مديترانه به دست آورده كه به نزد معاصرانش نظير ندارد . چون دوستدار اطّلاع بوده يادداشتهايى از مناطق سفر خود فراهم آورده و مطالب وى از همهء اسلاف و حتّى معاصرانش چون عيّاشى و غزّال پرمايهتر است . 95 طبعا مؤلّفات سابق را خوب مىشناسد و از آن بسيار نقل مىكند ، ولى در اين كار افراط نمىكند و بيشتر به ملاحظات و مشاهدات خويش تكيه دارد . تنها به جغرافياى سياسى توجّه ندارد بلكه از هر چيز تازه و از جمله از اصلاحات اجتماعى سخن مىكند . از شهر فاس و مسجدها و مدرسهها و پلها و استحكامات آن گزارش مفصّل و دقيق همراه با نقشه دارد . 96 قسمتهاى مربوط به اروپا نشان مىدهد كه آنجا را خوب مىشناسد . 97 در اين زمينه و ديگر زمينهها تنها به ضبط مطلب تاريخى بس نمىكند ، بلكه به تحليل آن نيز مىپردازد . در دوران پس از زيّانى مؤلّف از اين گونه بسيار كم است . زيّانى كتابى ديگر دارد كه گويى يك مختصر جامع جغرافيايى است با عنوان رحلة الحذّاق لمشاهدة البلدان و الآفاق كه انعكاس كتاب معروف ادريسى را در آن مىتوان ديد . 98 ولى بجز عنوان ، كه در فهرست مؤلّفات زيّانى آمده ، چيزى از آن نمىدانيم .
مؤلّف مغربى ديگر و معاصر زيّانى كه به سال از او پيش بود كارش با گزارشهاى اسپانيا مربوط است كه وزير غسّانى سلف بىواسطهء او در اين زمينه بود . نام وى احمد بن مهدى غزّال
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 602
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٦٠٢