پيرامون ادب جغرافيايى اسلام است كه در متن روسى با عنوان « ادب جغرافيايى عرب » آمده است . نبايد چنين پنداشته شود كه مقصود از عرب ، صرفا جغرافى نگاران عرب بودهاند . غربيان اغلب مؤلفان و آثار نويسندگان عهد اسلامى را كه همه يا بخشى از نوشتههاى آنان به زبان عربى بوده است با عنوان عرب و عربى مشخص و معرفى مىكنند . آنان ، به خطا ، بسيارى از مؤلفان غير عرب چون ابن سينا ، رازى ، بيرونى ، و ديگران را عرب مىخوانند .
چنان كه خوانندگان توجه خواهند فرمود ، اكثر جغرافى نگارانى كه در اين كتاب از آنان ياد شده است ايرانى و غير عرب هستند ؛ كه با اندكى توجه به فهرست و مطالب كتاب اين نكته روشن خواهد شد . بنا بر اين جا دارد اين كتاب را ادب جغرافيايى اسلام بناميم ، چه جز از جغرافى نگاران ايرانى ، از جغرافى نگاران اسپانيايى ، ترك ، و جز آنان نيز بحث شده است .
شرح احوال و آثار جغرافى نگاران عهد اسلامى و تحليلى كه آكادميسين كراچكوفسكى از آنان ارائه كرده در خور توجه بسيار است .
اين كتاب نخست توسط صلاح الدين عثمان هاشم ، دانشمند سودانى كه زمانى سفارت آن كشور را در مسكو و سپس در تهران بر عهده داشت ، از روسى به عربى ترجمه شد . مدتى پس از انتشار متن عربى كتاب مزبور ، مرحوم ابو القاسم پاينده به ترجمه فارسى اين اثر ارزنده همت گمارد . متأسفانه ساليان دراز به چاپ و انتشار آن توجهى مبذول نشد . چند سال قبل آقاى مكلا ، يكى از مسئولان سابق « سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى » ، در خانه يكى از دوستان ، پيرامون ترجمه فارسى كتاب حاضر مطالبى اظهار فرمودند و گفتند كه گويا بعضى مترجمان نسبت به ترجمه فارسى كتاب عنايتى ننمودند . لذا از بنده خواسته شد ترجمه فارسى را با اصل روسى كتاب مطابقت كنم و نظر خود را ابراز دارم . متأسفانه به سبب كثرت مشغله عذر خواستم .
ايشان پيشنهاد كردند كه دست كم ترجمه مقدمه و بخشى از كتاب به انتخاب خودشان مورد بررسى قرار گيرد . پيشنهاد ايشان را پذيرفتم و در جريان مطالعه دريافتم كه مقدمه و بخش مزبور بدرستى ترجمه شده است . پاسخ مثبت نگارندهء سطور ، مشوّق مسئولان سازمان نامبرده به انتشار اين اثر ارزشمند شد . بعد ، چنان كه آگاهى يافتم ، دوست دانشمند ، جناب استاد ، هرمز همايونپور سرپرستى اين مهم را بر عهده گرفتند و كتاب را پس از ويرايش براى چاپ و انتشار آماده كردند . براستى خدمت گرانبهاى خدمتگزاران اين سازمان شايسته سپاس و تقدير است در پايان بر خود فرض مىدانم از خدمات فرهنگى مرحوم ابو القاسم پاينده ، مترجم فقيد كتاب ، ياد كنم . زيرا چند سالى با ايشان همكارى علمى و فرهنگى داشتم . خدمات ايشان به
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة شناسنامه و پيشگفتار 15
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
صشناسنامه و پيشگفتار ١٥