غرناطى و عمرى 121 نيز قصّه را نقل كردهاند . خلاصه آنكه هشت برادر تصميم گرفتند « به درياى ظلمات روند تا بدانند در آن چيست و نهايتش كجاست . » پس يازده روز با باد شرقى برفتند و به سنگستانى مخوف و ظلمانى رسيدند ، آنگاه دوازده روز به سوى جنوب رفتند تا به « جزيرهء گوسفندان » رسيدند و به گلههاى بسيار برخوردند ، پس از آن دوازده روز در همان جهت برفتند تا به جزيرهء ديگرى رسيدند كه مردم آنجا ، كه چهرهء سرخ و موى اندك و نرم ، و قامتهاى دراز داشتند ، اسيرشان كردند . و چون وزش باد غربى آغاز شد ، فرمانرواى جزيره بگفت تا آنها را با چشم بسته به قاره بفرستند ، كه پس از سه روز و سه شب دريا نوردى به آنجا رسيدند . و از بربران شنيدند كه در جنوب مراكش هستند كه تا شهرشان دو ماه راه است . و محل پياده شدنشان جايى بود كه بعدها بندر آشفى به وجود آمد .
معلوم است كه پارهاى از نكات اين قصّه مربوط به فرهنگ عاميانه ( فولكلور ) قرون وسطاست . دخويه در ضمن تحليل افسانههاى قديم اروپا دربارهء سفر قديس براندن شباهتهايى ميان دو قصّه پيدا كرده كه نشان مشترك بودن منبع اين دو قصّه است . 122 طبيعى است كه تعيين زمان و مكان سفر مغروران زمينهء گستردهاى براى تخمين و فرض به دست مىدهد . 123 همانطور كه دخويه نظر داده ، اين گزارش مربوط به قرن دهم / چهارم ه . و پيش از ايجاد بندر آسفى بوده است . 124 بيزلى به اين اعتقاد مىگرايد كه جزيرهء اوّلى كه در قصّهء سفر آمده جزيرهء ماديره و دومى يكى از جزاير قنارى است . 125 جز اين ، همهء گفتهها دربارهء سفر مذكور از حدود فرضيّات دور از واقع تجاوز نمىكند . با وجود اين ، متخصّصان جغرافياى قرون وسطا عقيده دارند كه اين سفر در تشويق دريا نوردان اروپايى به سفرهايى كه بعدا در اقيانوس اطلس انجام شد مؤثّر بوده است . 126 تسميهء دريا نوردان مذكور به « مغروران » يا ، چنان كه گاه روايت شده ، « مغرّران » رواج فراوان يافته و استفادهء مكرّر مسعودى 127 از تعبير دوّم نشان صحّت آن است و جايى براى توجيه نظر متس كه مىبايد آن را « مغرّبان » ، يعنى راهپيمايان غرب ، خواند باقى نمىماند . 128 خطر جويى اين مغروران تا اندازهاى از حدود زمانى اين فصل بيرون است ، ولى سلسلهء تلاشهاى اسلامى را براى نفوذ در غرب تكميل مىكند . دربارهء مشرق با اطمينان توان گفت كه عربان به سوى شرق جهان اسلامى توجّه داشتند و افق معرفت جغرافى شناسان دربارهء اين نواحى به وضعى چشمگير وسعت يافته بود . در اين زمينه در مرحلهء اوّل فقط از سفرهاى مختلف سخن مىرود و گاه توضيحى دربارهء منزلهاى راه هست و بتدريج به تعدادى روايات از اين سفرها برمىخوريم كه مؤلّفان متأخّر نقل كرده يا آن را در قالبى تازه ريختهاند . ولى در قرن نهم / سوم ه . گزارش سفرى كه خود جهانگردان نقل كرده باشند وجود ندارد .
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 110
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١١٠