قحط بخشودگى نيز در كار بود چنان كه معتصم يك بار سال مالياتى را چند ماه عقب انداخت و بدينوسيله نزديك بيك ربع ماليات را بخشيد .
اگر رونق ماليه دولت و خوبى زراعت و رواج تجارت را به ياد داشته باشيم تعجب نخواهيم كرد كه دولت عباسى بدوران هارون 000 / 000 / 272 درهم و 000 / 500 / 4 دينار طلا درآمد داشت و تازه در بعضى روايتها درآمد دولت را بيش از اين گفتهاند .
عباسيان به كار ماليات توجه خاص داشتند . بدوران هارون ابو يوسف شاگرد ابو حنيفه و فقيه بزرگ عصر كتابى درباره خراج نوشت و از طريقه وصول خراج و عشور و صدقات و جز آن كه دانستى و به كار بستنى بود سخن گفت و از اين كار رفع ستم از رعيت را مقصود داشت . ابو يوسف در كتاب خويش كه آن را " كتاب خراج " ناميده از مناسبترين طريقه دريافت خراج بحث كرده و در سه باب سخن گفته يكى از درآمد بيت المال كه از سه راه بدست ميرسيد نخست خمس غنائم جنگ . دوم خراج كه ماليات زمين و سرانه ذميان و عشور راهها از آن جمله بود . عشور را بدوران عمر نهاده بودند و در قرآن كريم نامى از آن نبود . زمين خراجى به نظر ابو يوسف همه زمينهاى بيگانه بود كه مسلمانان به پيكار تصرف كرده بودند و امام بر كسان تقسيم نكرده بود و بدست صاحبانش واگذاشته بود يا با ايشان درباره آن سازشى كرده بود و بحمايت اسلامشان آورده بود . بعضى زمينها خراج نداشت و زمين " عشرى " بود . همه سرزمين عرب بجز ديار بنى تغلب و همه سرزمينهاى بيگانه كه مردمش به رضايت اسلام آورده بودند و همه زمينها كه امام به پيكار گشوده بود و ميان مسلمانان تقسيم كرده - بود از اين گونه بود . ديگر از منابع بيت المال زكات بود .
ابو يوسف از پس تذكار منابع دولت درباره بهترين طريقه وصول درآمد و نيز در باره وظائف بيت المال و آنچه از محل درآمد بايد داد سخن گفته است .
خليفگان ميخواستند قواعدى پديد آرند كه بموجب آن خراج زمين را با توجه
تاريخ الإسلام ( تاريخ سياسى اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 241
مساهمون: حسن ابراهيم حسن
ص٢٤١