بنوع محصول و وضع زمين ، آسان تعيين توان كرد و هر گاه محصول كاهش مييافت مالياتها را سبك ميكردند .
خلاصه سخن آنكه خزانه عباسيان از مال آباد بود و بدوران هارون 000 / 000 / 42 دينار نقد بخزانه ميرسيد و اين بجز ماليات جنسى بود كه از محصول زمين دريافت ميشد .
اصلاحاتى كه ابو جعفر منصور در خراج اراضى سواد كرد در رونق خزانه اثر داشت كه پيش از او خراج را از مساحت زمين ميگرفتند زراعت ميشد يا نميشد و او رسم مقاسمه را پديد كرد كه بموجب آن كشاورز چيزى از حاصل زمين ميداد و چيزى براى او ميماند و نيز منصور در كار ماموران وصول مراقبت دقيق كرد تا با مردم ستم نكنند و مال دولت را بسود خويش نربايند آنچه از دقت منصور درباره مزد بنايان قصر از پيش گفتهايم نشان ميدهد كه دقت وى در اين زمينه تا چه پايه بود و چون حساب دانگ و نيم دانگ را ميكشيد وى را منصور دانگى لقب دادند و دانگ را معرب كرده دانق خواندند و دانق را برسم عرب جمع كردند و دوانيق گفتند و لقب منصور دوانيقى يا دوانقى از آنجاست كه در خرج دولت دقت بيحساب ميكرد .
رونق ماليه دولت عباسى چنان بود كه ببعضى روايتها بدوران رشيد آن مال كه سالانه ببغداد ميرسيد پانصد مليون درم نقره و ده مليون دينار طلا بود و اين بجز آن خرجها بود كه در هر ناحيه بود و عامل بيت المال از وصولى آن ميپرداخت . بگفته جهشيارى ابو الوزير عمرو بن مطرف دبير بدوران رشيد فهرستى از همه نقد و كالا كه از نواحى دولت به بيت المال ميرسيد فراهم كرد و به يحيى بن خالد داد كه چنين بود :
" دريافتى از سواد هشت مليون و هفتصد و هشتاد هزار درم جنس و چهارده مليون و هشتصد هزار درم نقد با صد حوله نجرانى و دويست و چهل رطل كل خاص مهر زدن .
از كسكر يازده مليون و ششصد هزار درم .
از ناحيه دجله بيست مليون و هشتصد هزار درم .
تاريخ الإسلام ( تاريخ سياسى اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 242
مساهمون: حسن ابراهيم حسن
ص٢٤٢