فتح : يعنى تلفظ الف در حالى كه با فتحهء خالص بدون اماله « 1 » تركيب شده باشد ، و ميزان آن به اندازه باز شدن دهان است ، مانند : ( قال ) كه صداى الف بر فتحهء قاف استوار مىشود و آن فتحهء خالصى است كه بر مخرج قاف عارض شده و هيچ نشانى از كسره ندارد ؛ حقيقت فتح آن است كه با تلفظ ( قال ) و نظير آن دهان باز مىشود همان گونه كه در تلفظ « كان » و مانند آن چنين است .
فغر : اصطلاحى قديمى و به معنى « فتح » است . ابو اصبغ مىگويد : « اين اصطلاح در كتب علماى پيشين « 2 » ما آمده و به معناى « تغليظ » است « 3 » .
ارسال : عبارت از تحريك « ياى اضافه » به حركت الف است « 4 » كه از آن به « فتح » نيز تعبير شده است .
إماله : ضدّ فتح و بر دو نوع است : امالهء كبرى ، امالهء صغرى .
حدّ و اندازه امالهء كبرى آن است كه الف با فتحه تركيب شده و ميل زيادى به كسره داشته باشد « 5 » . و امالهء صغرى : امالهاى است كه الف با فتحه تركيب شده و مقدار كمى ميل به كسره دارد . عبارت مشهور در اين مورد « بين اللّفظين » است ؛ يعنى بين فتح و امالهء كبرى .
بطح و إضجاع : دو واژهاى است كه به معنى امالهء كبرى است « 6 » .
تغليظ : فربه نمودن و استحكامى است كه بر حرف وارد مىشود و دهان از انعكاس صداى حرف پر مىشود « 7 » .
هامش
( 1 ) . ابراز المعانى ، ص 42 ؛ سراج القارى ، ص 23 و الإتّحاف ، ص 93 .
( 2 ) . ابو اصبغ ، ص 134 ب .
( 3 ) . اين عبارت در كتاب ابو اصبغ نيامده است .
( 4 ) . در مقدمهء ابو اصبغ آمده است : بحركة الفتح .
( 5 ) . ابو اصبغ اضافه كرده است : « و در نهايت ، تمايل آن به كسره تا جايى است كه « الف » به ياء تبديل نشود » .
( 6 ) . ابراز المعانى ، ص 42 ؛ النّشر ، ج 2 ، ص 30 ، و الإتحاف ، ص 93 .
( 7 ) . عبارت ابو اصبغ ص 134 ب چنين است : « پس دهان با انعكاس آن پر مىشود » . و اضافه كرده