از آن است و قرائت بدون شتاب است تا تلفظ حروف در يك ديگر تداخل نكنند « 1 » .
خداوند در اين آيه فقط فعل امر را نياورده ، بلكه براى تعظيم مقام قرآن و تشويق در ثواب آن مصدر فعل را نيز آورد است ، و فرمود
« وَ رَتَّلْناهُ تَرْتِيلًا »
( فرقان ، آيه 32 ) ، يعنى آن را با تأنّى نازل كرديم « 2 » و در آيهء ديگر مىفرمايد :
« وَ قُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ
، و قرآن را به تفاريق نازل كرديم تا تو آن را با تأنى بر مردم بخوانى » ( اسراء آيه 106 ) « 3 » .
فصل سوم - تفاوت بين تحقيق و ترتيل « 4 »
ترتيل براى تدبّر و تفكّر و استنباط است و تحقيق براى تمرين زبان و ترقيق الفاظ غليظ و برپا داشتن قرائت و اعطاى حق حروف است كه عبارت است از : مد ، همز ، اشباع ، تفكيك ، پرهيز از تحريك حرف ساكن ، اختلاس و ربودن حركت ، تفكيك حروف و فكّ آن حروف : يعنى بيان حروف و اخراج آن از يك ديگر به آسانى و تأنّى ، و معناى فك در اين موارد نيز چنين است : فك الرقبه و فكّ الاسير ، زيرا اين دو از بندگى و اسارت در مىآيند و نيز فك الرهن كه از حالت رهن در مىآيد ، يا فك الكتاب كه استخراج محتواى آن است و فكّ الاعضاء كه اعضاى بدن از جاى خود جدا شوند .
دانى مىگويد : تفاوت بين ترتيل و تحقيق اين است كه ترتيل در همزه و ترك آن ، به قصر خواندن حرف مد ، تخفيف و اختلاس ( ربودن حركت ) است ، امّا اين امور در تحقيق نيست و ابو بكر شذائى « 5 » نيز چنين گفته است .
هامش
( 1 ) . ر . ك : طبرى ، ج 29 ، ص 8 ، قرطبى ، ج 19 ، ص 37 و الدّر المنثور سيوطى ، ج 6 ، ص 277 .
( 2 ) . ر . ك : قرطبى ، ج 19 ، ص 8 .
( 3 ) . ر . ك : همان ، ج 1 ، ص 339 .
( 4 ) . التحديد ، ص 84 ب .
( 5 ) . احمد بن نصر ، امام معروف در سال 373 ( ه . ق ) در بصره در گذشت . ( غاية النهاية ، ج 1 ، ص 144 ) .