مدّ و قصر
« 1 » قبلا گفته شد كه « مدّ » بر دو قسم است : طبيعى و عارضى .
در زمينه حقيقت مدّ طبيعى قبلا در بخش سوم سخن به ميان آمد ، و اينك سخن از مدّ عارض شده و اضافى است .
كشش و امتداد صدا در حروف « مدّولين » زياد نمىشود ، مگر به دليل كه آن همزه ، سكون يا تشديد است .
سبب اوّل - همزه :
همزه دو حالت دارد .
الف - هنگامى است كه همزه و حرف مدّ در يك كلمه قرار گيرد كه آن را مدّ متّصل ناميدهاند ؛ مانند
وَ السَّماءَ بَنَيْناها
( ذاريات ، آيهء 47 ) ؛
مِنْ سُوءٍ
( آل عمران ، آيهء 30 ) و
الْمُسِيءُ
( غافر ، آيه 58 ) و مانند آنها .
قرّاء در مورد مد دادن اين قسم ، نظر واحدى دارند ، امّا در زمينهء خواندن آن به « اشباع » ، « توسط » و « كمتر از آن » ، نظرشان متفاوت است كه در كتب قرائات ذكر شده است « 2 » .
ب - مدّى است كه حرف مدّ ، آخر كلمه و همزه ، اوّل كلمهء ديگرى ( بعدى ) باشد ؛ مانند
بِما أُنْزِلَ
( بقره ، آيهء 4 ) ؛
قالُوا آمَنَّا
( بقره ، آيهء 14 ) و
فِي أَنْفُسِهِمْ
( آل عمران ، آيهء 154 ) و مانند آنها .
اين قسم را مدّ منفصل ناميدهاند . قرّاء مقدار مدّ آن را چهار مرتبه و درجه دانستهاند .
هامش
( 1 ) ر . ك : السبعه ، ص 134 ؛ التيسير ، ص 30 ؛ الكشف ، ج 1 ، ص 45 ؛ ابراز المعانى ، ص 113 ؛ النّشر ، ج 1 ، ص 313 ؛ شرحا زكريا و القارى على المقدمه ، ص 50 و الاتقان ، ج 1 ، ص 98 .
( 2 ) شيخ زكريا در شرح المقدمه ، ص 52 مىگويد : مدّ متصل نزد ابو عمرو ، قالون و ابن كثير به ميزان يك الف و نيم است ، و گفته شده : يك الف و 4 / 1 الف . از نظر ابن عامر دو الف و به نظر عاصم دو الف و نيم است . ورش و حمزه آن را سه الف دانستهاند . همهء اينها براى تقريب ذهن است زيرا تنها با مشافهه مشخص مىشود .