الفصل الخامس فى الاعراض
و تنحصر في تسعة .
مسأله اولى - حكماى پيشين گفتند موجود يا واجب است يا ممكن و ممكن يا از موضوع بىنياز است يا محتاج - آنكه از موضوع بىنياز است جوهر است و تفصيل آن را گفتيم و آنكه محتاج است بموضوع عرض است و آن نه قسم است : كم و كيف .
اين . وضع . ملك . اضافه . و فعل و انفعال و متى .
متكلمان تا بيست و يك عرض شمردند و بازگشت همه به همان نه قسم اول است .
1 - كون . 2 - لون 3 - طعم 4 - بوى . 5 - حرارت . 6 - برودت . 7 - رطوبت .
8 - يبوست . 9 - تأليف . 10 - اعتماد . 11 - حيات . 12 - قدرت . 13 - اعتقاد . 14 - ظن 15 - نظر . 16 - اراده . 17 - كراهت . 18 - شهوت . 19 - نفرت . 20 - الم . 21 - لذت .
و بعضى اعراض ديگر هم ثابت كردند و اين بيست و يك قسم كه شمرديم همه داخل كيفند غير كون كه مراد متكلمين از آن اين است يعنى مكان نه وجود .
بعضى حكما گفتند عرض سه قسم است كم و كيف و نسبت و هفت عرض را يكى شمردند و اختلاف حقيقى نيست .
در حاشيه يكى از نسخ شرح تجريد اين شعر را آورده است كه مثل براى همه مقولات است
گل به بستان دوش در خوشتر لباسى خفته بود * يك نسيم از كوى جانان خاست خرم در گذشت
الأوّل الكمّ فمتّصله القارّ جسم و سطح و خطّ و غيره الزّمان و منفصله العدد .