سرعت بروند يا كوچكتر سريعتر برود و اختلاف سرعت ناشى از تصادم و تعارض قوه محركه است با قوه ديگر كه او را بازمىدارد . گاهى مزاحم حركت در خود جسم متحرك است مثلا در قوه قسرى طبيعت مزاحم او است و گاه در خارج جسم متحرك است چنان كه جسمى در آب يا هوا حركت كند . و اگر هيچ مزاحمت نباشد مانند حركت طبيعى در خلاء مقدار سرعت آن تعيين نميشود و چون قوه محركه در خلاء بىمانع است هر چه زودتر بايد حركت را بانجام رساند و اگر فرض كنيم خود اقتضاى زمانى كند مثلا فرسخى در يك دقيقه آنگاه فرض كنيم همين جسم در آب حركت مىكند البته غلظت آب با او مزاحمت خواهد كرد و به اندازه غلظت خود حركت را كند خواهد نمود و مراعات اين معنى نخواهد كرد كه يك دقيقه مقتضاى طبيعت حركت است و نبايد به مقتضاى طبيعت تعرض رسانيد و شايد اگر قوى باشد اصلا مانع حركت شود و اگر چندان قوى نباشد حركت را كند خواهد كرد مثلا يك فرسخ را كه در خلاء در يك دقيقه طى ميشد در پنج دقيقه طى مىكند .
البته ميدانيم غلظت و رقت درجات دارد و ميتوان اندازه غلظتها را بهم سنجيد و گاه آلتهاى اندازهگيرى عصر ما چنان دقيق است كه مقدار آب آميخته با شير يا اندازه چربى شير را معين مىكند پس اگر ما فرض كنيم چيزى غلظتش خمس غلظت آب باشد مقاومت او به همين اندازه كمتر است و حركت در خمس زمان حركت در آب انجام مىگيرد و آن يك دقيقه كه ابو البركات ادعا كرده است مقتضاى ذات حركت است از تعرض مزاحم داخلى و خارجى مصون نيست چنان كه وقتى مزاحم مانع حركت مىشود مانع همان مقتضاى طبيعت هم مىشود و آن قوه كه در خلا در يك دقيقه يك فرسخ را ميپيمود چون با مزاحم قوى يا ضعيف دچار شود بايد با او بمعارضه برخيزد و اگر آب مزاحم او بود و مزاحمت آب مدت او را پنج برابر كرد در خود آن قوه كه مقتضاى طبيعت بود تأثير كرد و همان را مصون نگذاشت و هوا هم كه خمس آن قوه مزاحمت دارد نتيجه تعارض مزاحم با قوه محركه يك خمس است .
بعضى از مردم براى خلاء يا امتناع آن بپاره تجربيات تمسك كردند كه مناسب
كشف المراد شرح تجريد الإعتقاد ( فارسى ) — صفحة 195
مساهمون: العلامة الحلي
ص١٩٥