سلالم و شقّ و قموص و ناعم و نطاة . سه دژ نخستين بر كرانهء رود خاص قرار دارد . اين رود از مركز خيبر يك بريد يا نزديك به چهار ميل فاصله دارد . صهباء كه مهمترين مناطق كشاورزى خيبر است در نزديكى آن است . اين سه دژ به قدرى به هم نزديك هستند كه برخى وطيح و سلالم را دو شاخه از كتيبه دانستهاند . « 1 »
اما شقّ و نطاة به دو خشكرود موسوماند و بين آنها زمينى است موسوم به سبخه و مخاضه . در نطاة چشمههاى آب بسيار است و آب فراوان سبب شيوع تب شده است . نيز در آنجا چند دژ ديگر است ؛ از آن جمله است دژ مرحب و قصر او و خانهء برادرش ياسر از بنى قسمه . همچنين دژ ناعم و دژ قلعهء زبير و دژ نزار . « 2 »
اما شق در آنجا چشمه آب گرم است و آب آن بر زمين جارى است در نزديكى دژ شق دژهاى ناعم و قموص قرار دارند . معلوم مىشود كه اين سه دژ در ناحيهء جنوبى خيبر بودهاند ؛ زيرا در جنگ خيبر رسول خدا - ص - نخست به آنها حمله كرد . مدافعان دژ سخت مقاومت كردند ولى عاقبت تسليم شدند .
يهود در زمانهايى دور كه در منابع تاريخى مشخص نشده در خيبر مكان گرفتند . شايد در قرن اول پيش از ميلاد كه روميان آنها را از فلسطين آواره كردند به خيبر آمده باشند .
ساكنان خيبر با قبايلى كه در شمال بلادشان بودند ، روابط داد و ستد داشتند . مخصوصا با غطفان و فزاره بر ضد رسول خدا - ص - پيمان بستند و در زمانى كه مشركين مدينه را محاصره كردند ؛ يعنى در جنگ خندق ، به احزاب پيوستند . همچنين خيبر پناهگاه همهء يهوديانى شد كه پيامبر از مدينه رانده بود . مخصوصا بنى نضير كه به خيبر پناه بردند و در فعاليتهاى سياسى بر ضد پيامبر شركت كردند و بر ضد آن حضرت جماعاتى را با هم متحد نمودند .
هامش
( 1 ) - سمهودى ، ج 2 ، ص 364 ، بكرى ص 532 ، ياقوت ج 4 ، ص 237 .
( 2 ) - ابن سعد ، ج 1 و 2 ، ص 82 .