است . « 1 »
در طرف شمالى تبوك دو كوه است ؛ يكى در جانب غربى به نام حسمى ، ديگرى در جانب شرقى به نام شرورى . « 2 » حسمى را زمين سخت است و آبش بدگوار و گويند در آنجا جذام باشد . « 3 »
رسول خدا - ص - سريّهاى را با زيد بن حارثه به حسمى فرستاد . بكرى گويد كه رسول خدا - ص - در راه كه به تبوك مىرفت بر ركوبه گذشت و آن گردنهاى است معروف كه ستوران از آنجا به سختى بگذرند . و از آنجا بر منتفق گذشت در آنجا وادى كم آبى هست . در راه تبوك قنّة العلم واقع شده كه زمين پهناورى است و در ايام بهار عربها در آنجا فرود آيند . در آنجا حشرات بسيار است و آبش ناگوار ، ولى در جانب قبلى آن آبى شيرين هست موسوم به سجر و علم كه كوه بلندى است در مغرب آن و اين سرزمين به آن منسوب است .
ابن اسحاق مساجدى را كه پيامبر در راه تبوك ، در آنجاها نماز به جاى آورده برشمرده است . معلوم است كه اين مسجدها در مكانهايى است كه آن حضرت براى استراحت فرود مىآمده است . همچنين آنها در مكانهايى است كه آب وجود داشته .
ياقوت نام اين مساجد را به حسب ترتيب الفبايى ، كه اساس كتاب اوست ، ذكر كرده ولى هيچ يك از آن دو بطور دقيق جاى آنها را معين نكردهاند . شايد ترتيبى كه ابن اسحاق ذكر كرده ، به ترتيبى است كه مسافر مىپيمايد . امّا روايت ابن اسحاق :
مساجد رسول خدا - ص - ميان مدينه و تبوك معلوم و مشخص هستند و آنها عبارتند از :
مسجدى در تبوك
مسجدى در ثنيّة مدران « 4 »
مسجدى در ذات الثوراب
مسجدى در اخضر
مسجدى در ذات الخطمى
مسجدى در آلاء
هامش
( 1 ) - ياقوت ، ج 3 ، ص 77 ، سمهودى ، ج 2 ، ص 322 .
( 2 ) - بكرى ، ص 446 ؛ ياقوت ج 2 ، ص 267 .
( 3 ) - ياقوت ، ج 2 ، ص 212 و بكرى ص 119 و ص 448 .
( 4 ) - ياقوت ج 4 ، ص 493 ؛ ياقوت به جاى مدران مردان آورده است . ج 1 ، ص 936 ، ج 2 ، ص 499 و بكرى ص 1200 .