عرّام بن الاصبغ السلمى
از كسانى كه در باب حجاز تأليفات دارند ، يكى هم عرّام بن الاصبغ السلمى است كه از او جز همان اندك سخنى كه ابن نديم دربارهء او گفته است ، اطلاعى نداريم . ابن نديم مىگويد :
« يكى از عربهايى است كه كتابى نوشته و آن را » اسماء جبال تهامه و سكّانها و ما فيها من القرى و ينبت عليها من الاشجار و ما فيها من المياه » ناميده است . اين كتاب با مقدمهء عبد العزيز ميمنى در مجلهء « الكلية الشرقيه » كه در لاهور منتشر مىشود چاپ شده است .
كتاب از روى نسخهء خطى دار الكتب السعيديهء حيدر آباد تصحيح شده . سپس در سال 1372 ه .
محمد عبد السلام هارون آن را با چند نسخهء ديگر بار ديگر مقابله نمود و چاپ كرد . در سال 1357 در زمرهء سلسلة النوادر المخطوطات با مقدمه و نقد حمد الجاسر بار ديگر به چاپ رسيد .
او ثابت كرد كه اين كتاب نسخهاى از روايت سيرافى است از ابو محمد السكرى از ابو سعد از عبد الرحمان بن محمد بن عبد الملك معروف به ابو اشعث كندى از عرّام .
عرّام در كتاب خود از رضوى و اماكن آن و ينبع و جار و منطقهء آن و از ورقان و منطقهء آن و آره و ذره و شمنصير و هرشى و شراة و سايه و جبال مكه و طائف ، سپس از حدود حجاز ياد كرده است و نيز از منطقهء مدينه و شوران و رحضيّه و ذورولان و عريفطان و ابلى و سوارقيّه و باقى مناطقى كه در جانب شرقى حجاز است و راه نجد به عكاظ . همچنين كوهها و خشكرودها و نباتات و روستاها و ساكنان آنها و نيز راههايى كه از اين مناطق منشعب مىگردد .
عرّام يكى از منابع مهم بكرى ، ياقوت و سمهودى است تا آنجا كه مىتوان گفت كه هر يك از آنان همهء كتاب او را نقل كردهاند .
بكرى در صفحهء پنجم كتاب خود « معجم ما استعجم » آورده است كه آنچه من در اين كتاب آوردم از كتاب ابو عبيد الله عمرو بن بشر سكونى است به نام « فى جبال تهامه و محالها » و سكونى نيز همهء آن را از ابو اشعث عبد الرحمان بن محمد بن عبد الملك كندى و او از عرّام بن اصبغ سلمى برگرفته است .
در صفحه 655 هنگام سخن از كوه رضوى گويد : سكونى گويد كه ابو اشعث عبد الرحمان بن محمد بن عبد الله كندى براى من املاء كرد و گفت كه عرّام بن اصبغ سلمى براى من نامهاى جبال تهامه و ساكنان آن را و نيز قريهها و آبها و نباتاتى را كه در آنجا