خراب شده بود و به صورت بركهء كوچكى بود كه آب از راههاى باريكى به آنجا مىرفت .
پنجرهاى چوبين داشت و درى كه آن را قفل مىزدند .
سقايهء عباس 19 در بيست و چهار ذراع بود و داراى چهار ستون كه بين ستونها الواح ساج بود و ارتفاع هر ستون هشت ذراع بود . فاصلهء سقايهء عباس تا ديوارى كه كنار مسعى بود ، صد ذراع بود . و تا ديوار باب جمح 290 ذراع و تا ديوار دار النّدوه 200 ذراع و تا وادى 85 ذراع .
در برابر كعبه دو در داشت و در ديگرى بر ديوارى كه به طرف وادى بود . در آن شش حوض بود ، سه تاى آنها هر يك 5 / 5 ذراع طول و 2 ذراع عرض داشت . و 5 / 3 ذراع عمق و عمق هر يك از سه حوض ديگر 5 / 1 ذراع بود و هر يك را حوضچهاى است كه براى نوشيدن حاجيان پر از آب مىشود .
عمر بن فرج در زمان معتصم بناى آن را تجديد كرد و بر آن سقفى از ساج زد و طلا كوب نمود و ديوارههاى آن به فسيفساء بياراست . قنديلها از زنجيرها بياويخت . اين قنديلها در موسم حج روشن مىشد . گنبدى كه ميان زمزم و بيت الشراب بود پوششى نداشت عمر بن فرج آن را نيز در فسيفساء گرفت .
در نزديكى زمزم حوضى است به عمق 19 انگشت و عرض 18 انگشت و طول 12 ذراع و نه انگشت . محيط آن از درون 39 ذراع است و ديوارش از مرمر است .
بر سر حوضى كه از زمزم آب مىگيرد ، خانهاى است كه سقف آن از ساج است و بلندى درش سه ذراع است و عرض آن دو ذراع . آن خانه مفروش به مرمر است . ميان آن تا لبهء چاه چهار ذراع است . چهار ستون دارد . و حوضچهاى كه در آن آب مىريزند . در آن سوى كه به جانب وادى است كنيسهاى است از ساج براى تعليم .
در بيرون آنجا كه رو به روى ركن حجر الاسود است ، ستونى است از ساج . بالاى آن گنبدى است از شبه . شبها براى كسانى كه طواف مىكنند در آنجا چراغ مىافروزند و آن را مصباح زمزم گويند .
الحجاز في صدر الإسلام ( حجاز در صدر اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 465
مساهمون: صالح أحمد العلي
ص٤٦٥