فاصله دارد . رو به روى ذو الحليفه بيابانى است مسطح . « 1 »
اما ذات الجيش در راه مكه است . در مغرب ذو الحليفه در صحراء و نزديك حفيره . و وادى آن در ابو كبير ريزد . در شمال آن اعظم و مشيرب واقع است و در نزديكى آن ضبوعه .
ابن سعد گويد ضبوعه بر سر راه حاجيان است به فاصلهء يك بريد از مدينه .
اما مخيض نزديك عين حمزه است بر سر راه حاجيان سوريه و در جنوب آن مضرب القبّه است . اما حفياء و اشراف المجتهر هر يك از آن دو نزديك غابه است و در مشرق حفياء ذو العشيره « 2 » اما ثور كوهى است كوچك آن سوى احد .
اشارات ديگرى به اماكن مدينه كه حدود حرم مدينه را بيان دارد وجود ندارد . شايد ذكر اين اماكن بدين سبب است كه بر سر راههاى اصلى هستند و مناطق ديگرى همه در صحرا هستند .
واديها ( خشكرودها ) ى مدينه
چند وادى است كه از مدينه مىگذرند و عموما از جنوب شرقى به شمال غربى در جرياناند . آب در آنها زياد است بويژه بعد از باريدن باران . ولى اين آبها هميشگى نيستند و به درد آبيارى يا آشاميدن نمىخورند .
بطحان
در زمان ابن شبّه بطحان در وسط خانههاى مدينه بوده است . از ذو الحدر آغاز مىشود .
و حدر مكانى است كه در آن آب جمع مىشود در حرّهء يمانى ، از فروع حرّهء عليا . حرّهء عليا يا حرّه معصم ، و آن سيلى است كه در حرّه ( سنگلاخ ) جارى مىشود و بر شرق ابن زبير و جفاف و مرفيه و سرزمين بنى حجر و بنى اطب و حساة مىگذرد تا به ديار بنى خطمه و اعوس مىرسد و راه خود را ادامه مىدهد تا به جسر درآيد . آنگاه در بطن وادى بطحان جريان
هامش
( 1 ) - ياقوت ، ج 1 ، ص 786 .
( 2 ) - سمهودى ، ج 1 ، ص 70 ، 69 .