قطع شده بود بار ديگر برقرار گردد . خارجه نزد ابو بكر بن حزم رفت ، گفت نمىخواهم كه اين عمل موجب شود كه كسانى بر امير المومنين زبان بدگويى گشايند كه كسان ديگرى همانند من هستند . اگر براى همگان تجديد عطا كند نيكوتر خواهد بود . عمر نوشت نپندارم كه مالى كه موجود است نياز همگان را برآورد ، اگر مالى موجود شود چنين خواهم كرد . « 1 »
از اين عبارت برمىآيد كه عمر عبد العزيز عطاى همهء كسانى را كه عطايشان قطع شده بود نپرداخت ؛ زيرا او به امكانات مالى توجه داشت نه به استحقاق افراد .
عبد اللّه بن علاء بن زير گويد : به عمر بن عبد العزيز گفتم من چند سال در حال عصيان بودهام و از عطا محروم . عمر دستور داد كه عطاى او مقرر شود و آن سالها را هم كه نگرفته است به او بدهند . از اين عبارات برمىآيد كسانى كه بر ضد خلافت عصيان مىكردهاند ، عطايشان قطع مىشده است . البته ننوشتهاند كه عبد اللّه بن علا در كدام عصيان شركت داشته ولى اين را مىدانيم كه شورشهاى مردم حجاز بر ضد امويان محدود بوده است . مشهورترين آنها شورش مردم مدينه عليه يزيد و طرفدارى آنها از ابن زبير بوده . لابد اين شورشها سبب شده است كه نام عدهء بسيارى از دفتر عطا حذف شود . ولى قول راجح اين است كه عطاى بسيارى از آنان بعدا مقرر گرديد .
4 - مقدار عطاء ؛ گويند ابو بكر بن عمرو بن حزم به عمر نوشت : قومى از انصار هستند كه سالخورده شدهاند ولى هنوز عطاء الشرف آنها نرسيده است ، اگر صلاح مىدانى نام آنها را در عطاء الشرف ثبت كنيم . عمر پاسخ داد : اما در آنچه تذكر داده بودى كه مردانى سالخورده شدهاند ولى هنوز عطاء الشرف آنها نرسيده است جز اين نيست كه شرف شرف آخرت « 2 » است . و السلام .
از اين روايت برمىآيد كه شرف العطاء مربوط به سن بوده است ؛ يعنى سنت بر اين جارى بوده كه آن را در حق سالخوردگان معمول مىداشتهاند . ولى در پرداخت آن اجازهء صريح خليفه شرط بوده است . شرف العطاء تا زمانى كه عمر بن عبد العزيز به خلافت نشست منسوخ شده بود و ما سبب و نتيجهء آن را نمىدانيم . ولى عمر بن عبد العزيز به بعضى از رجال دو هزار
هامش
( 1 ) - ابن سعد ، ج 5 ، ص 356 .
( 2 ) - انساب الاشراف ، ج 7 ، ص 139 ، چاپ عكسى قاهره .