و هر كس كه عريفى نداشت در صفّه وارد مىشد . من از كسانى بودم كه در صفّه وارد شدم . با دو تن ديگر هر روز دو مد خرما از خرماى رسول خدا به ما مىدادند . « 1 »
دگرگونى عطا در عصر عثمان و على - ع -
در زمان عثمان فتوحات اسلامى افزون گشت و قلمرو دولت اسلامى گسترش يافت و درآمد بسيار شده بود . عثمان بر مقدار عطاها درافزود . سيف از عاصم بن سليمان و او از شعبى روايت كند : نخستين خليفهاى كه به عطاهاى مردم صد درهم افزود عثمان بود . عمر براى هر كس از اهل فئ ، در ماه رمضان هر روز يك درهم قرار داد و براى زنان پيامبر - ص - هر يك دو درهم . او را گفتند : بر ايشان طعامى بساز و همه را بر آن فراخوان . گفت : مردم را در خانه هاى خودشان سير مىكنم . عثمان همان مقررى عمر را پذيرفت و علاوه بر آن ، طعام ماه رمضان را برقرار كرد تا كسانى كه به مسجد آمد و شد مىكردند و ابناء سبيل و بينوايان در ماه رمضان از آن استفاده كنند . « 2 »
يعقوبى گويد : عثمان در عطا ، خويشاوندان خود را مقدم داشت و مردم ديگر را به تساوى عطا داد . از اين عبارت برنمىآيد كه اين تساوى تا چه مبلغ بود . آيا همه را به پايهء آنها كه حداكثر را مىگرفتند فرا برد يا آنها را پايين آورد و يا حد وسط را رعايت كرد . خويشاوندان عثمان از اين كار او راضى بودند ؛ زيرا اغلب بعد از فتح مكه اسلام آورده بودند و اين طبقه داراى كمترين عطا بودند و چون صحبت از تساوى شد اينان را بر عطا درافزود .
آيا عثمان قواعدى را كه عمر نهاده بود لغو كرد يا قواعدى تازه آورد كه ديگر با قواعد زمان عمر منطبق نبود بلكه با نسل جديد منطبق بود ؟ زيرا نسل زمان عمر در حال انقراض بود . ولى از مآخذ چيزى كه اين معناى تاريك را به خوبى روشن كند ، معلوم نمىشود .
اما در زمان على - ع - يعقوبى مىگويد كه على - ع - مردم را به تساوى عطا داد . از جمله على - ع - عطاى موالى را كه غير عرب بودند به قدر عربها داد و چون بر او اعتراض كردند فرمود : من در كتابى نخواندهام كه فرزندان اسماعيل بر فرزندان اسحاق برترى داشته
هامش
( 1 ) - سمهودى ، ج 1 ، ص 323 .
( 2 ) - طبرى ، ج 1 ، ص 2804 .