برآوردهاند . « 1 »
آنگاه در شاهراهها تغييراتى پديد آمد ؛ مثلا سمهودى بر عبارت اسدى تعليقى مىآورد كه آن دو راه ، امروزه در جانب چپ راه مردم است در پايين ودّان . راهى است بىآب هر كه بخواهد از آن راه بگذرد بايد با خود آب بردارد .
در باب هرشى كه محل برخورد راه شام به راه مكه به مدينه است سمهودى گويد :
هرشا امروزه راه حاجيان مدينه است ولى پيش از اين هرشى در جانب چپ آنها قرار مىگرفت . زيرا آنان در صحراى خبت حركت مىكردند و ودّان پايين آن است بر سر راه رابغ .
در قديم آنجا محل برخورد هر دو راه بود . هر كس يكى از آن راهها را بپيمايد ، به آنجا مىرسد كه آن ديگر رسيده است .
و نيز سمهودى از مطرى نقل مىكند كه چون كسى در كنار مسجد معروف به مسجد غزاله باشد ، راه پيامبر - ص - به مكه در جانب چپ اوست رو به قبله . و اين راهى است از قديم شناخته شده ، سپس به سقيا رود و از سقيا به ثنيّة هرشى و آن راه پيامبران است ( طريق الانبياء ) و گويد كه امروز در اين راه مسجدى نيست جز مسجد ذو الحليفه . سبب اين است كه حجاج راه قديم را ترك گفتهاند . كسانى كه از آن راه رفتهاند مىگويند : بسيارى از مساجد هنوز موجود است . « 2 »
مؤلف درر الفوائد المضيئه گويد : اين راه ميان مدينه و مكه است . راه حاجيان ، به مقدار ده روز يا بيشتر . ولى راه ديگرى هم هست به نام درب الماشى كه مسافت آن پنج روز راه است ؛ به عبارت ديگر نصف آن راه . همچنين راه ديگرى هم هست غير از راه درب كه معمول و متعارف است . عربها و قافلهها از آن راه هم به مكه روند . آن را درب الظّهر گويند كه اگر حاجيان از آن راه بتوانند بروند راهشان بسى نزديكتر شود . البته آن راه صعب و در بسيارى از جاها باريك است كه مردم از خطرات آن مىترسند و بر همان راه معمول مىروند . « 3 »
هامش
( 1 ) - سمهودى ، ج 2 ، ص 172 .
( 2 ) - سمهودى ج 2 ، ص 172 .
( 3 ) - درر الفوائد المضيئه ، ص 440 .