در كتابهاى تاريخ اشاراتى است به روابط تجارى ميان حجاز و اقاليم ديگر ، بخصوص به هنگام ظهور اسلام ، ولى معلومات ما از راههايى كه قافلهها طى كردهاند ناچيز است ليكن مىدانيم قافلهاى كه به يمن مىرفته ، از نخله مىگذشته ، زيرا رسول خدا - ص - در اوايل كه به جاهايى سريّهاى مىفرستاد ، سريهاى هم به نخله فرستاد و آنان به قافلهء بازرگانى كه از يمن مىآمد حمله كردند و بارهاى آن را تصرف نمودند ولى در اين خبر تاريخى معلوم نشده كه قافلهء يمن دقيقا چه راههايى را طى كرده و مسلمانان از چه راهى با آنان روياروى شدهاند . آرى آنچه مىدانيم اين است كه نخله سر راه قافلههاى يمن بوده است .
اما از راههاى قافلههايى كه به شام مىرفت اطلاعات بيشترى داريم ؛ زيرا اين قافلهها از نزديكى مدينه مىگذشتهاند و به سبب حركت سپاه اسلام از مدينه در غزوات رسول خدا - ص - از اين راهها معلومات فراوانى حاصل كردهايم .
اماكنى كه در كتب سيره از آنها ياد شده و با قافلههاى قريش كه بين مكه و شام در حركت بودهاند ، رابطه داشتهاند ، عبارتند از :
1 - ودّان : اولين غزوهء پيامبر - ص - ؛ يعنى غزوه « ابواء » ، در آنجا بود . ابن هشام گويد كه پيامبر - ص - با بنى ضمره مصالحه كرد « 1 » ولى ابن سعد مىگويد كه پيامبر - ص - به سوى ودّان عازم شد تا قافلهء قريش را مورد تعرض قرار دهد كه با بنى ضمره مصالحه كرد . و مىافزايد كه بين ودّان و ابواء شش ميل فاصله است . « 2 »
2 - ثنيّة المره : پيامبر - ص - سريهاى را راهى نمود ، اينان با جمع كثيرى از قريش برخورد كردند ولى ميانشان جنگى درنگرفت . ابن سعد مىافزايد كه مسلمانان ابو سفيان و همراهانش را ديدند . او بر سر آبى بود به نام احياء ، در بطن رابغ ، در دو ميلى جحفه براى كسى كه به قديد مىرود ، در سمت چپ راه ، آنها مىخواستند اشتران خود را آب دهند .
3 - سيف البحر ، از ناحيهء عيص : پيامبر - ص - در آنجا به غزا رفت . ابو جهل را با سيصد تن از اهل مكه ديد . مجدى بن عمرو الجهنى ميانجى شد و او براى مصالحه بين دو طرف مىكوشيد . رسول خدا - ص - سريهء ديگرى به سردارى زيد بن حارثه به آنجا فرستاد . « 3 »
هامش
( 1 ) - ابن هشام ، سيره ج 2 ، ص 222 .
( 2 ) - ابن سعد ، طبقات ج 2 ، ص 8 .
( 3 ) - ابن سعد ، ج 2 ، ص 87 .