عشاير شمالى حجاز
اراضى واقع در شمال مدينه ، از مدينه تا بلاد شام گسترده شدهاند . اينها زمينهايى صعب العبورند و كم آب و گياه با ساكنانى اندك . مهمترين عشاير اين حدود اشجع و اسد و غطفان و ثعلبه و عذره است . همه بدوى و رابطهء مستحكمى با قريش ندارند ، بلكه رابطهء آنها با خيبر و طى است و ميانشان پيمانهايى بسته شده ولى عيينة بن حصن رئيس فزاره به راى خود و بدون نظر ديگران اين پيمان را فسخ كرد . اما معلوم مىشود كه با فرزندان اسد همان رابطه گرم ديرينه را حفظ كرد .
بزرگترين قبيله در شمال مدينه اشجع است . ديار آنان تا اواسط راه تيماء گسترده بود .
بيشتر ساكنان فدك از اشجع بودند و با جهينه در اشحذين و يا مرّه در عيتد و باذبيان در ذبال و يا عبس در حبيب مشترك بودند . « 1 »
در شمال اشجع ديار عذره بود و آن بزرگترين قبايل اين منطقه بود . هم در شمار افراد و هم در مفاخر قبيلگى . از اين قبيله بود زراح بن ربيعه برادر مادرى قصىّ . خاندان بنى عذره نيز در ميان آنها بود . منازلشان به سوى شمال تا حوالى شام گسترده بود . از منازلشان حسمى و تبوك و وادى القرى بود . ياقوت اماكنى را در ديار عذره نام مىبرد ، بدون آن كه جاى آنها را مشخص كند . بكرى از سكونى مراحل دو جادهء بين مدينه و تيماء را ذكر مىكند يكى از آن دو از مدينه به صهباء است سپس به اشحذين آنگاه عين و جباب و تيماء و دومى از مدينه به بيضاء است سپس بطن اضم و عشّ و مطرانين و تيماء و مىگويد منزل سوم در هر دو طريق ( عشّ و عين ) از آن عذره است . « 2 »
در شمال عذره منازل سعد هذيم است در وادى القرى و حجر و جباب و بلاد بالاى آن .
و در اقصاى شمال ، قبايلى از بلّى بودند كه در شعب و بدا مىزيستند كه ميان تيماء و مدينه است . و در مناطق شمال شرقى بنى مرّه بودند و ديار آنها حرّهء ( سنگلاخ ) ليلى و عتائد و حجر بود و با غطفان و طواله و ضرغد و ذره و عينود مىزيستند .
اما غطفان ؛ ديارشان در شمال ارتفاعات نجد است و تا خيبر گسترش دارد . ميان خيبر
هامش
( 1 ) - ياقوت ، ج 3 ، ص 223 ، 747 ، ج 2 ، ص 756 ، بكرى ص 981 .
( 2 ) - بكرى ص 78 و ياقوت ج 4 ، ص 400 .