1191 - نضر بن شميل بن خرشه [ 1 ]
تميمى و مازنى ، نحوى و لغوى و اديب . در مرو متولد شد و در بصره پرورش يافت . از شاگردان خليل بن احمد بود . زمانى دراز در باديه زيست و از فصحاى عرب چون ابو خيره و ابو الدقيش و جز آن دو زبان عربى آموخت و از هشام بن عروه و حميد الطّويل و جمعى ديگر ، كه از صغار تابعين بودند ، سماع حديث كرد . يحيى بن معين و ابن مدينى از او روايت كردهاند . او ثقه و حجت بود . در صحاح به دو احتجاج مىكردند . چون كار بر او سخت گرديد از بصره به خراسان شد . قريب به سه هزار تن از محدثان و فقيهان و لغويان و نحويان و اديبان او را مشايعت كردند . براى وداع با آنان در مربد نشست . و گفت : اى مردم بصره دورى از شما براى من دشوار است ولى اگر در شهر شما هر روز براى قوت خود يك كليچه باقلا مىيافتم از نزد شما نمىرفتم . و در آن جمع كس نبود كه اين مقدار را تعهّد كند . پس به مرو رفت و در آنجا توانگر شد و در مرو بماند و مالى عظيم فرا چنگ آورد . اين سخن را ابو عبيده در كتاب المثالب آورده است .
نضر از اهل سنت بود . او اولين كسى است كه اين مذهب را در خراسان و مرو آشكار كرد . در مرو به قضا مىنشست و به عدالت قضاوت مىكرد و سيرتى نيكو نهاد . نضر به اندك خشنود بود و اهل زهد و پرهيز .
نضر بن شميل نزد مأمون رفت و براى او شعرهايى خواند و او را خوشدل نمود .
مأمون او را از معنى سداد و سداد پرسيد و او پاسخهاى شافى داد . سپس پرسيد اگر بخواهى بگويى بر روى نامه خاك بپاش چه مىگويى ؟ مىگويد گفتم : اتربه ، گفت : نامه را چه مىگويند كه به آن خاك پاشيدهاند . گفتم : مترب . مأمون گفت كه اگر از گل باشد ، گفتم مىگويند : طنه . گفت نامه را چه گويند . گفتم : مطيّن . مأمون غلام را گفت : اتربه و طنه و آن را به فضل بن سهل رسان وقتى فضل بن سهل نامه را برخواند گفت : امير المؤمنين گفته است كه تو را پنجاه هزار درهم بدهم . سبب چيست ؟ من قصه باز گفتم . گفت من هم سى هزار درهم مىدهم . و من به سبب سخنى كه گفته بودم با هشتاد هزار درهم به خانه
هامش
[ 1 ] طبقات ابن سعد 7 : 373 ، المعارف : 542 ، الجرح و التعديل 8 : 477 ، مراتب النحويين : 66 ، طبقات الزبيدى :
55 ، الفهرست : 57 ، تاريخ ابى المحاسن : 89 ، جمهرة الانساب : 211 ، نور القبس : 99 ، انباه الرواة 3 : 348 ، نزهة الالباء :
57 ، ابن خلكان 5 : 397 ، عبر الذهبى 1 : 342 ، سير الذهبى 9 : 328 ، ميزان الاعتدال 4 : 258 ، تذكرة الحفاظ : 314 ، الكاشف 3 : 203 ، البداية و النهاية 10 : 255 ، تهذيب التهذيب 10 : 437 ، طبقات الحفاظ : 131 ، البلغه : 275 ، بغية الوعاة 2 : 316 ، الشذرات 2 : 7 .