خوارزم همان شهرى است كه زمخشرى در آنجا وفات كرده ، از اين روى ، او را خليفهء زمخشرى مىگفتند ، به خصوص آنكه او نيز از سران مذهب اعتزال بود . وى در فروع بر مذهب ابو حنيفه بود و فقيهى فاضل و فرزانه در نحو و لغت و فنون ادب . او را شعرى نيكو بود ، در به كار بردن جناس تعمّد داشت . در آغاز در نزد پدرش ابو المكارم عبد السيد و ابو المؤيد موفق بن احمد بن اسحاق ، معروف به اخطب خوارزم ، و جز آن دو به تحصيل علم پرداخت . از ابو عبد الله محمد بن على بن ابى سعيد تاجر و جز او سماع حديث نمود .
از آثار اوست : كتاب شرح المقامات للحريرى و كتاب المغرب فى غريب الفاظ الفقهاء ، و المعرب فى شرح المغرب ، و الاقناع ، در لغت ، و المقدمة المطرّزيّة ، در نحو ، و المصباح ، در نحو ، كه مختصر است ، و مختصر اصلاح المنطق ابن السّكيت و غير آنها .
در روز سهشنبهء بيست و يكم جمادى الاولى سال 610 وفات كرد . .
1177 - نبا بن محمد بن محفوظ [ 1 ]
ابو البيان قرشى دمشقى ، معروف به ابن الحورانى ، شيخ طريقهء بيانيّه در دمشق . او را به لغت و ادب و فقه شناختى تمام بود و نيز شاعرى فاضل و زاهد و عابد بود . از ابو الحسن على بن موازينى و ابو الحسن على بن احمد بن قبيس مالكى سماع كرد و يوسف بن عبد الواحد بن وفاء سلمى و قاضى اسعد بن منجا و فقيه احمد عراقى و عبد الرحمن بن حسين بن عبدان از او سماع كردند . يار و مصاحب شيخ ارسلان دمشقى صوفى بود و ملازم او . او را تصانيف و مجموعههاى مفيد است . فراوان شعر سروده . از تأليفات اوست : منظومة فى الصاد و الضّاد ، و منظومهاى در شرح دو بيت از حريرى . وى در دمشق در روز سهشنبهء غرّة ربيع الاول سال 551 در گذشت . .
1178 - نجم بن سراج عقيلى بغدادى [ 2 ]
وى شمس الملك لقب داشت . در كودكى با خانوادهء خود به مصر رخت كشيد و در اسنا
هامش
[ 1 ] ابن القلانسى : 512 ، مرآة الزمان : 139 ، المشتبه : 122 ، عبر الذهبى 4 : 144 ، سير الذهبى 20 : 326 ، مرآة الجنان 3 : 298 ، طبقات السبكى 7 : 318 ، طبقات الاسنوى 1 : 234 ، البداية و النهاية 12 : 235 ، تبصير المنتبه 1 : 221 ، بغية الوعاة 2 : 312 ، الشذرات 4 : 160 ، تاج العروس ( بين ، نبو ) .
[ 2 ] الطالع السعيد : 672 .