حجاج نزد ابو نوفل رفتيم . شعبه او را از تاريخ پرسيد و من از نحو و شعر . شعبه از آنچه من از او پرسيدم هيچ نمىدانست و من از آنچه او مىپرسيد هيچ نمىدانستم . .
1154 - معمر بن مثنّى [ 1 ]
ابو عبيدهء بصرى ، از موالى بنى تيم . عالمترين مردم به لغت و انساب عرب و اخبار آن بود .
او نخستين كسى است كه به تصنيف غريب حديث پرداخت . از يونس بن حبيب و ابو عمرو بن العلاء علم آموخت و از هشام بن عروه حديث . ابو عبيده قاسم بن سلّام و اثرم و على بن مغيره و ابو عثمان مازنى و ابو حاتم سجستانى و عمر بن شبّه نميرى و غير ايشان از او اخذ دانش كردند . ابو العباس مبرّد گويد : ابو عبيده به شعر و غريب حديث و اخبار و انساب عالم بود ولى اصمعى در نحو عالمتر از او بود و او از اصمعى و ابو زيد به انساب داناتر بود . ابو نواس نزد او تعليم مىديد و او را مىستود و اصمعى را نكوهش مىكرد .
مىگفتند كه چون دانشپژوهى به مجلس اصمعى آيد از بازار گوهرفروشان سرگين مىخرد و چون به مجلس ابو عبيده معمر آيد از بازار سرگينفروشان گوهر به چنگ مىآورد . زيرا اصمعى را بيان شيوا و فايده اندك بود و ابو عبيده بر خلاف او بود . ابو حاتم گويد با وجود دانش بسيارش در ادب هرگاه بيتى مىخواند اعرابش را درست نمىخواند و وزنش را خراب مىكرد .
ابو عبيده بر آيين خوارج اباضيّه بود . و گويند شعوبى بود و در انساب طعن مىزد .
ابو العينا گويد : كسى ابو عبيده را گفت ، تو هركس را كه ياد مىكنى در نسب او طعن مىزنى و حال آنكه كس نمىداند كه پدر تو كيست و اصلت از كجاست . در پاسخ گفت :
پدرم گفته كه پدرش يهودى بوده . صولى از محمد بن سعيد روايت كند و او از عيسى بن اسماعيل كه ابان بن عبد الحميد لاحقى شبى در ميان قومى نشسته بود . ابو عبيده را نكوهش كرد و گفت : در انساب مردم طعن مىزند و حال آنكه او را خود نسب معلوم نيست . اين خبر به ابو عبيده رسيد . گفت : سلطان فراوان غفلت مىكند كه از ابان لاحقى جزيه نمىستاند . قوم او يهودى هستند . در همه خانههايشان اسفار تورات هست ولى
هامش
[ 1 ] الفهرست : 58 ، اخبار النحويين البصريين : 67 ، تاريخ بغداد 13 : 252 ، عبر الذهبى 1 : 359 ، تذكرة الحفاظ : 338 ، تهذيب التهذيب 10 : 246 ، ابن خلكان 5 : 235 ، نور القبس : 109 ، انباه الرواة 3 : 276 ، المعارف : 543 ، طبقات الزبيدى : 175 ، مراتب النحويين : 44 ، تهذيب الازهرى 1 : 14 ، نزهة الالباء : 68 ، مرآة الجنان 2 : 44 ، النجوم الزاهرة 2 : 184 ، بغية الوعاة 2 : 294 ، طبقات الداودى 2 : 320 ، الشذرات 2 : 24 .