نعم و والدتى حمّالة الحطب * المدح و الذّم عندى يا أبا حسن
سيّان مثل استواء الجدّ و اللّعب * فأعفنى عنهما لا تشتغل بهما
بالله لا توقعن مفساك فى تعب
.
975 - محمد بن احمد بن عبيد الله [ 1 ]
او به مفجّع معروف بود . دوست و مصاحب ثعلب . نسب او را به خط طبرى ، معروف به مضراب اللّبن بصرى ، چنين يافتم . كنيهاش ابو عبد الله بود . ابن نديم از او ياد كرده و گويد كه با ثعلب ديدار كرد و از او و ديگران علم آموخت . شاعرى شيعى بود . او را قصيدهاى است به نام الاشباه در مدح على ( ع ) . و ميان او و ابن دريد مهاجات بود . ابو منصور ثعالبى در اليتيمه ذكر او آورده است . و گويد مفجّع بصرى مصاحب ابن دريد بود و قائم مقام او در املا و تأليف . ميان مفجّع و شمال در شعر كشاكش بود . شمال سنى بود و مفجّع شيعه .
مرزبانى گويد : او را به سبب بيتى كه سروده بود مفجّع لقب دادند . وى شاعرى عالم و اديب بود . پيش از سال 330 در گذشت .
او را تصانيفى است چون : كتاب الترجمان فى الشعر و معانيه ، مشتمل بر سيزده جلد :
حدّ الاعراب ، حدّ المديح ، حدّ البخل ، حدّ الحلم و الرأى ، حدّ الغزل ، حدّ المال ، حدّ الاغتراب ، حدّ المطايا ، حدّ الخطوب ، حدّ النبات ، حدّ الحيوان ، حدّ الهجاء ، حدّ اللّغز ، و اين آخر كتاب است ؛ و نيز او راست : كتاب المنقذ فى الايمان ، شبيه كتاب الملاحن ابن دريد است ولى بزرگتر و بهتر و متقنتر از آن ، كتاب اشعار الجوارى كه به پايان نرسيده است ؛ كتاب عرائس المجالس ، كتاب غريب شعر زيد الخيل الطّائى ، كتاب قصيدته فى اهل البيت ، از اين كتاب ابو جعفر در مصنّفى الامامية ياد كرده است .
ثعالبى شعرى از او روايت كرده ، در باب غلامى به نام ابو سعد [ 2 ] :
هامش
[ 1 ] انباه الرواة 3 : 312 ، الفهرست : 91 ، اليتيمه 2 : 363 ، معجم الشعراء : 429 ، الوافى 1 : 129 ، بغية الوعاة 1 : 31 ، المحمدون من الشعراء : 30 ، معجم الطوسى ( كلكته ) 270 - 271 .
[ 2 ] چون تو را ياد كنم آه و اندوه سينهام را مىفشارد و ياد تو هرگز از دلم نمىرود . از آن وقت كه تو روى در پوشيدهاى شادى نيز از دل من رخت بربسته ، گويى تو و شادمانى با هم پيمانى بستهايد . اى ابو سعد روزگار به