ولادت وى در ماه ذوالقعدهء سال 519 بوده است .
از فرزندش ابو محمد عبد الله بن احمد دربارهء او پرسيدم . كاغذى به خط پدرش به من داد حاوى شرح حالش كه خود به خط خود نوشته بود . و من شرح حال او را از آن كاغذ برگرفتهام . احمد بن على بن هبة الله بن على الزّوال كه ( زوال در اصل زول بوده مردم در تكلم خود الفى به آن افزودهاند و او را زوال خواندهاند . زول به معنى مرد شجاع است و ابن سكّيت در كتاب الفاظ [ 1 ] چنين گويد ) مأمون يكى از اجداد اوست . سپس نام پدران خود را تا حضرت آدم ( ع ) نوشته است . از اين نوشته چنين برمىآيد كه وى در روز سهشنبهء سيزدهم ماه ذوالقعدهء سال 509 متولد شده ، در درب فيروز بغداد . پدرش در ايام مستظهر و سپس در ايام مستر شد كاتب زمام بود . او نيز در همان خردسالى قرآن را تمام كرد . مىگويد كه او و حجة الاسلام ابو محمد اسماعيل بن جواليقى نزد مرزوقى قرآن را نيك فرا گرفتهاند . و خط را از ابو سعيد منصور ابى الحسن جزرى ، كه مردى صالح و اديب و صائم الدهر بود ، تعليم گرفت . پدرش كه مىديد در خواند و نوشتن كوشاست او را بر ديگر برادران برترى نهاد و او پس از پايان دورهء مكتب نزد ابو منصور بن جواليقى نحو و لغت آموخت و يازده سال مصاحب او بود . در سال 534 عهدهدار امر قضا شد و در اين شغل ببود تا مستنجد بالله به خلافت رسيد . او فرمان داد قضات و كسان ديگر را به زندان برند . او را نيز به زندان بردند و يازده سال محبوس بماند تا مستنجد بمرد و زندانيان آزاد شدند . در سالهاى زندان وقتش را به مطالعهء كتب مىگذرانيد به نوشتهء خودش ، هشتاد مجلد كتاب را استنساخ كرد از جمله جمهرهء ابو بكر بن دريد در دو مجلد و شرح سيبويه در سه مجلد و اصلاح المنطق محشّى در يك مجلد و الغريبان هروى در يك مجلد و اشعار هذليين در سه مجلد و شعر متنبّى در يك مجلد و غريب الحديث ابو عبيد در دو مجلد و كتابهاى مهم ديگرى كه ذكرشان به درازا خواهد كشيد . به فرزندانش نيز كتابهايى آموخت در علوم عربيت و تفاسير و غريب قرآن و خطب و اشعار و برايشان كتاب الفصيح را شرح كرد و كتابى تأليف نمود كه آن را اسرار الحروف ناميد .
در آن كتاب مخارج حروف و مواقع آن از زوائد و منقلب و مبدل و متشابه و مضاعف و تصريف آن در معانى موجود در آن و معانى كه بر آن داخل شود و در آن كتاب از اشتقاق
هامش
[ 1 ] تهذيب الالفاظ : 166 .