جثيّا : جمع جاث و او كسى است كه بر روى زانويش نشسته باشد .
الشيعة : گروهى كه در يك كار با يكديگر همكارى مىكنند .
العتى : عتى و عتو يك معنا دارند ؛ يعنى خودخواهى و سرپيچى .
الصّلى : مصدر صلى النّار : افكنده شدن در آتش و سوختن در آن .
اعراب
« إذا » متعلق به محذوف است : أبعث إذا مامتّ . « حيّا » حال است . « الشياطين » مفعول معه است براى « نحشرنّهم » و « جثيّا » حال است . « أيّهم » اسم موصول مبنى بر ضمّ و محلّ آن منصوب است به ننزعنّ و « أشدّ » خبر براى مبتداى محذوف است و تقدير چنين است : الّذى هو أشدّ است و جملهء مبتدا و خبر صلهء موصول است . « عتيّا » تميز مىباشد و همانند آن است : « صليّا » .
« وَ إِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها » .
« إن » نافيه و « واردها » خبر براى مبتداى محذوف است و جمله ، خبر براى مبتداى محذوف و در تقدير چنين است : ما احد منكم إلّا هو واردها . « جثيّا » حال است .
« كانَ عَلى رَبِّكَ » .
اسم كان محذوف است ؛ يعنى كان الورود .
تفسير
وَ يَقُولُ الْإِنْسانُ أَ إِذا ما مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا * أَ وَ لا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ يَكُ شَيْئاً .
خلاصهء معناى آيه چنين است : كسى كه روز قيامت را انكار مىكند ، هيچ دليلى ندارد ، جز اينكه از بازگشت دوبارهء زندگى به انسان پس از جدايى از آن ، ابراز شگفتى مىكند و آن را ممكن نمىداند . در پاسخ وى بايد گفت : همان كسى كه نخستينبار زندگى را آورده است ، دوباره آن را برمىگرداند .
« أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ يَكُ شَيْئاً » .
اين موضوع در چندين آيه تكرار شده است . به جلد اوّل ، دوم و چهارم رجوع كنيد .