اين بود آخرين تحقيقاتى كه در باره ذو القرنين و هويت او به نظر رسيده و در پايان اين بحث متذكر ميشويم بفرض اينكه با اين توضيحات مذكوره به هويت ذو القرنين و خط سير او و مركز حكومت وى بطور قطع و يقين نتوان اطلاع دقيقى حاصل نمود ، باز اعتراضى بر آيات قرآن راجع بذى القرنين نيست .
زيرا قرآن پادشاه مؤمن به خدا و نيكوكارى را با خصوصياتى كه از متن آيات استفاده مىشود و قبلا يادآور شديم ذكر مىكند و از زمان سلطنت و مركز حكومت او سخنى نمىگويد ولى به ظن قوى ، بلكه يقين زمان او قبل از اسكندر يونانى بوده و معلوم است تاريخ كشورهاى جهان قبل از اسكندر يونانى بواسطه تهاجمات اسكندر بسيار تاريك بوده و اطلاعات دقيقى از آن نميتوان بدست آورد و آنچه بدست آمده از روى آثار باستانى و سنگ نوشتههائى است كه باستانشناسان قرون اخيره كشف كردهاند .
2 - بعضى خروج دجال را از اشراط ساعت و علائم قيامت شمرده و برخى ديگر از علائم ظهور حضرت حجت عليه السّلام دانستهاند و در موضوع دجال بين عامه و خاصه گفتگوهاى زياد است و در خصوصيات و اوصاف او و محل خروج و عمليات وى اخبار مختلفه نقل كردهاند ، و چون اخبار مزبور ضعيف مىباشد ، لذا صرف نظر نمودن از آنها بهتر است و بهتر سخنى كه در باره دجال گفته شده كلام صاحب مجمع البحرين است كه گفته « سمى دجالا لتمويهه من الدجل و هو التغطية يقال دجل الحق اى غطاه بالباطل و دجل اذا لبس و موه ، و فى الخبران ابا بكر خطب فاطمة الى النبى فقال : وعدتها لعلى و لست بدجال اى خداع و ملبس عليك امرك » ( دجال را به اين نام مسمى نمودهاند براى تزوير و تلبيس او و اصل او از دجل بمعنى تغطيه و پوشانيدن باطل به حق است گفته مىشود :
« دجل الحق » - يعنى - آن را بباطل پوشانيد و گفته مىشود : « دجل » هرگاه تلبيس و تزوير نمايد و در خبر وارد شده كه ابا بكر براى خطبه حضرت فاطمه نزد پيغمبر صلى اللّه عليه و آله
كلم الطيب در تقرير عقايد اسلام ( فارسى ) — صفحة كلم الطيب 679
مساهمون: سيد عبد الحسين طيب
صكلم الطيب ٦٧٩