« ( مبحث سوم ) » در هول مطلع و آنچه بر انسان پس از مردن تا قيام قيامت وارد مىشود :
اخبار وارده در اين باب بسيار است و علماء حديث آنها را در كتب خود ضبط فرمودهاند « 1 » .
و ما در اين مبحث در اطراف اخبار مذكور ببيان و توضيح امورى چند اكتفا ميكنيم :
امر اول - در بيان ادراكات انسان پس از مردن :
چنانچه گذشت روح انسانى جوهرى است مجرد و غير از روح حيوانى است و به مردن انسان فانى نميشود ، بلكه تنها علاقه تدبيرى و تصرف او از اين بدن عنصرى قطع مىگردد ، بنابراين مانعى ندارد كه لذائذ و آلام وارده بر اين بدن را درك كند و با اهل و اولاد خود تكلم نمايد و عملياتى كه نسبت به بدن او مىشود ببيند و سخنانى كه در اين باره گفته مىشود بشنود و همراه بدن خود حركت كند اما نه به اين زبان و چشم و گوش و دست و پا و ساير حواس ظاهرى بلكه به مردن ادراكات روحى شديدتر مىشود و بدون اين آلات امور را درك مىكند .
و اخبارى كه در اين مورد وارد شده با كثرت آنها هيچ دلالتى ندارد كه انسان پس از مردن و در قبر با اين زبان جسمانى سخن گويد يا با اين چشم مادى
هامش
( 1 ) به مجلد چهارم بحار الانوار مجلسى و معالم الزلفى بحرانى و جلد سوم كفاية الموحدين مراجعه شود .