نيست و بعضى گفتهاند اگر به اختيار باشد معاقب است و اگر بدون اختيار باشد معاقب نيست و اگر اراده و عزم بر فعل حاصل شود و فعل را به عمل نياورد از براى عايقى و مانعى باز ظاهر اخبار بسيار است كه او را مؤاخذه بر آن عزم نيست و بعضى از عامه بتفصيل قائل شدهاند كه اگر از براى ترس خدا و عقوبت روز جزا ترك فعل كند و نادم شود از آن قصدى كه كرده بود حسنه از براى او نوشته مىشود و آن حسنه مكفر سيئه عزم بر فعل است و اگر ترك فعل از براى عايقى ديگر باشد و از ترس خدا نباشد يك گناه بر او نوشته مىشود و بعضى از متكلمين اماميه متابعت ايشان كردهاند و استدلال كردهاند بروايتى كه از حضرت رسول صلى اللّه عليه و آله منقول است كه چون بنده اراده معصيت كند ملائكه گويند
پروردگار را اين بنده تو ميخواهد گناهى بكند حقتعالى ميفرمايد اگر سيئه را به عمل آورد بر او بنويسيد به مثل آن و اگر ترك كند حسنه بنويسند زيرا كه ترك نكرده است مگر از براى من و ايضا از آن حضرت روايت كردهاند كه محشور نميشوند مردم مگر بر نيات خود و گفتهاند ما ميدانيم كه كسى كه در شب عزم كند كه در صبح مسلمانى را بكشد يا زنا با زنى بكند و در آن شب بميرد مصر بر گناه مرده است و بر نيت خود محشور مىشود و دليل قاطع در اين باب آنست كه حضرت رسول صلى اللّه عليه و آله فرمود كه هرگاه دو مسلمان شمشير بر يكديگر بكشند قاتل و مقتول هر دو در آتشند گفتند يا نبى اللّه مقتول چرا در جهنم است فرمود براى آنكه اراده قتل ديگرى كرده است مؤلف گويد كه اين اخبار از طريق عامه وارد شده است و معارضه با آن اخبار معتبره نميكند و بر تقدير تسليم حديث اول ممكن است كه نوشتن حسنه موقوف باشد براى آنكه از براى خدا باشد و اگر از براى خدا نباشد نه حسنه نوشته مىشود و نه سيئه و حديث دويم مجمل است و صريح نيست و مثالى كه گفته است اول سخن است و ممنوع است و حديث ممكن است كه مراد اراده به آن افعال باشد از شمشير كشيدن و در برابر او ايستادن و معين او بر قتل خود شدن و آنها كه قايل شدهاند كه معاقب ميشوند ميگويند كه بعزم بر سيئه معاقب مىشود - نه بر اصل فعل پس اگر به عمل آورد سيئه ديگر بر اصل فعل مترتب مىشود ( چهارم ) افعال قلوب است از عقايد باطله و شك در اصول عقايد و در آن شكى نيست كه به آنها معاقب است ( پنجم ) اخلاق ذميمه است مانند حقد و حسد و كينه مؤمنان و سوء ظن بايشان و امثال اينها و اكثر اينها را معصيت ميدانند هر چند اظهار نكند و بسيارى از اخبار دلالت مىكند بر آنكه
حق اليقين ( فارسى ) — صفحة 648
مساهمون: العلامة المجلسي
ص٦٤٨