شيخ عطار و خواجوى كرمانى پيرو كبرويهاند يعنى پيرو سلسلهاى كه پيشواى آن شيخ نجم الدّين كبرى عارف بزرگ قرن ششم و هفتم است . سعدى و فخر الدّين عراقى از سهرورديه بشمار مىروند كه پيشواى آنان شيخ شهاب الدّين ابو حفص عمر سهروردى بوده است .
امير خسرو و امير حسن دهلوى پيرو و هواخواه نظام الدّين اوليا بودهاند كه از پيشوايان چشتيهء هند است .
جامى جزو سلسله نقشبنديه بوده و حافظ به ملامتيه و قلندريه تمايل داشته است .
علاوه بر اين صوفيه چون اهل دلند و شعر و ادبيات نيز زبان دل است ، از آغاز به آن روى آوردهاند و بهترين اشعار فارسى را براى مردم اين سرزمين به يادگار گذاشتهاند . ميراث بزرگ ديگرى كه از صوفيه براى ما باقى مانده است تعليمات اخلاقى و انسانى اين مكتب فكرى و اجتماعى است ، بخصوص كه اين اصول اخلاقى در قالب شعر و داستانهاى شاعرانه بيان شده است ، چه ما مىدانيم بسيارى از اشعار لطيف روانشناسى و حكمتآميز فلسفى و اجتماعى بوستان و گلستان و مثنوى تحت تأثير تصوف بوجود آمده است . بعضى از اين درسهاى اخلاقى هنوز هم مىتوانند راهنما و سرمشقى براى بشر سرگشته امروز باشند مانند بشردوستى - وارستگى ، آزادگى ، آزادى ، برادرى ، فتوت ، مخالفت با ريا و سالوس ، خويشتندارى و بىاعتنايى به صاحبان زور و زر .
روىهمرفته دورهء مغول و بعد از آن دوران رشد و رواج تصوف بود و تصوف وارد شعر و نثر فارسى گرديد و به اين ترتيب ادبيات عظيم عرفانى را بوجود آورد و كلمات در ادبيات صوفيانه معانى ديگرى پيدا كردند مثلا :
عاشق يعنى صوفى ، معشوق به معنى خدا يا شيخ - مستى ، به معنى شور و حال عارفانه ، ميكده و ميخانه و دير مغان و خرابات همه به معنى خانقاه ، پير مىفروش و پير ميكده و پير مغان و پير طريقت و پير صحبت به معنى قطب و رهبر صوفيه .
ازاينرو اشعار عطار و مولوى و سعدى و حافظ پر است از اينگونه رمزها و كنايات و اصطلاحات كه بدون اطلاع از تصوف فهم آنها ممكن نيست .
( اقتباس از جلد اول « دربارهء ادبيات و نقد ادبى » نگارش دكتر خسرو فرشيدورد )
تذكره شعراى يزد — صفحة 2
مساهمون: عباس فتوحى يزدى
ص٢