حكم خدا اين است مستندا به ظن ، لكن ظن معتبر . ظواهر اخبار نيز حجتند ؛ يعنى روايات نبوى و روايات ائمهء اطهار ( ع ) « ظنى الصدور و ظنى الدلالة » اند . در اينجا نيز با ظن معتبر سروكار داريم . پس حجيت ظواهر حجيت جعلية است ؛ يعنى حجيتش ذاتى نيست . به اصطلاح برخى از بزرگان ، مانند مرحوم نائينى ، « تتميم كشف » است ؛ يعنى ظواهر الفاظ موجب كشف تام نيست ، موجب ظن است . اما اين كشف را كه تام نيست شارع مقدس ، در عالم اعتبار تشريعى ، به عنوان كشف تام حساب مىكند . حجيت ظواهر از راه تتميم كشف درست مىشود . اما حجيت قطع ذاتى است و انجعالى . ما اگر با دليل عقلى پى برديم به حكم شرعى ، قطع پيدا مىكنيم و از راه حكم عقل مىرسيم به اينكه در متعلق اين امر مصلحت ملزمة است . علم به علت مستلزم علم به معلول است ؛ علم به مصلحت ملزمة ، در متعلق شيء ، مستلزم علم به اين حكم شرعى است كه مطلب مورد نظر واجب است و خداوند سبحان آن را واجب فرموده است . در اين معنى ، عقل رسول باطنى است . در واقع ، دليل عقلى با هدايت حق همان فرمودهء بارىتعالى را درست مىداند .
اما در اين سخن كه به وسيلهء دليل عقلى بهتر مىتوان به حكم شرعى رسيد ، اندكى بايد تأمل كرد و دانست عقول ما دست به گريبان افكار شيطانى و مخلوط به شوائب اوهام است و بسيار مشكل است كه انسان به واقعيت اشياء برسد .
در واقع ، به بركت كتاب و سنت و اجماع است كه ما در هيچ واقعهاى درنمىمانيم . پيامبر اكرم ( ص ) در حجة الوداع فرمود :
ما من شيء يقربكم الى الجنة و يبعدكم عن النار الا و قد أمرتكم به و
علم اصول ( فارسى ) — صفحة 334
مساهمون: محمد موسوى بجنوردى
ص٣٣٤