و بهترين مصداق خارجى اين نظريّه مقايسهء نسخ مختلفهء ديوان خود خواجه است از حيث قدم و جدّت با يكديگر ، هرچند تا كنون با وجود فحص بليغ نسخهء از ديوان خواجه كه معاصر با خود او باشد به نظر اينجانب نرسيده است « ( 1 ) » ولى نسخى كه بسيار نزديك بعصر او باشد يعنى مثلا نسخى كه در ظرف قرن نهم كتابت شده باشد مكرّر ملاحظه شده چه در ايران و چه در خارج ايران ، در اين گونه نسخ تا آنجا كه در نظر است هيچوقت عدّهء غزليّات از پانصد غزل تجاوز نمىكند و بلكه غالبا به پانصد هم نمىرسد ، مثلا نسخهء خطّى آقاى سيّد عبد الرّحيم خلخالى كه اساس طبع ايشان و تاريخ كتابت آن در سنهء هشتصد و بيست و هفت است يعنى فقط سى و پنج سال بعد از وفات خواجه كتابت شده داراى چهارصد و نود و شش غزل است
هامش
( 1 ) مدّت مديدى قبل از اين ( شايد بيست و شش هفت سال پيش ) در اوقات اقامت نگارنده در پاريس آقاى علىقلى خان نبيلالدّولهء سابق در يكى از سفرهاى خودشان به آمريكا كه از پاريس عبور مىكردند مقدار معتدّبهى از نسخ خطّى فارسى همراه داشتند و آنها را به اينجانب ارائه دادند . در ميان آنها يك نسخهء خطّى از ديوان حافظ كه تاريخ كتابت داشت و تا آنجا كه در نظر است ظاهرا در حيات خود خواجه كتابت شده بود نظر اينجانب را گرفت ، ولى چون فعلا بواسطهء طول مدّت و از دست رفتن يادداشتهاى متفرقهء من اعتماد زيادى به حافظهء خود ندارم نمىتوانم بنحو حتم و يقين صحّت اين مطلب را ضمانت نمايم و به همين جهت است كه در متن متعرّض ذكر چيزى ازين مقوله نشدم ، و بعدها با فحص و تفتيش زياد هيچ نتوانستم خبرى و اطّلاعى از احوال اين نسخه و اينكه فعلا در كجا و نزد كيست بدست آورم . ولى از بعضى شنيده شد كه نسخهء مزبور گويا به يكى از كتابخانههاى مدارس امريكاى شمالى فروخته شده است ، و با وجود اينكه به اين مطلب هم يقين ندارم احتياطا مناسب ديدم كه در اينجا اشارهء بوجود احتمالى چنين نسخه و انتقال آن به آمريكا بنمايم تا شايد اگر كسى از ايرانيان فاضل از امريكا عبور نمايد يا وسايل تحقيق اين مطلب براى او بهتر ميسّر باشد شايد بتواند از وجود يا عدم چنين نسخهء در امريكا اطّلاعى بدست آورد و شك را در اين خصوص زايل سازد ،