رسم الخط كتبى كه در قرن نهم نوشته شده و اكثرا به خط نستعليق و آغاز ابداع اين خط و كتّاب اشتياق بسيار به فراگرفتن و تحرير آن داشتهاند ابتدائى و راه تكامل مىپيموده است به وضوح روشن و معلوم مىباشد و اگر عكس اوراق آغاز و انجام نسخههاى اساس حافظ استاد دكتر خانلرى كه در جلد دوم حافظ ايشان چاپ شده و همه در نيمهء اول قرن نهم نوشته شده نظر بيفكنيم ، به خوبى اين معنى ادراك مىشود كه شيوهء تحرير خط و تذهيب در آن زمان چگونه بوده و با اندكى توجه و دقت و مقايسهء آغاز و انجام نسخهء خلخالى ، هر كتابنشناسى هم تشخيص مىدهد كه نسخهء خلخالى [ يعنى اساس كار قزوينى ] در نيمهء اول قرن نهم نوشته نشده و سبك خط به خوبى نشان مىدهد كه در نيمهء اول قرن دهم تحرير يافته و اين معنى را شيوهء تذهيب صفحهء آغاز كتاب تأييد مىكند .
هرچند ممكن است بعضى بگويند چه اشكالى دارد خط در آغاز قرن نهم نوشته شده ، تذهيب در آغاز قرن دهم انجام گرفته ، اگر بخواهيم اين ادعا را بپذيريم ولى اسلوب خط قابل انكار نيست ( عكس نسخهء اساس خانلرى و عكس تذهيب 861 ) .
تذهيب در آغاز قرن نهم كه دوران شكوفائى اين هنر در مكتب هرات بوده در بيشتر شهرهاى عراق بسبب حضور سلطان ابراهيم ميرزا ( 796 - 838 ) و استادان تذهيب و نقاشى هرات كه همراه وى به فارس آمده بودند تأثير بسيار در مكتب تذهيب عراق گذاشته است و بيشتر هنرمندان عراق بدان شيوه ، تذهيب كردهاند و در آغاز قرن دهم اين سبك به كلى عوض شد - و به طرز آغاز ديوان حافظ خلخالى . . . كار مىكردهاند و بيشتر كتابهاى خطى در آغاز قرن دهم بدين شيوه است ، وراى مكتب قزوين در نيمهء سلطنت شاه طهماسب ( 930 - 984 ) .
در اين صورت به وضوح روشن مىگردد كه كاتب نسخهء اساس حافظ خلخالى عين عبارت پايان نسخهاى كه از روى آن نوشته و مورّخ به سال
ديوان حافظ ناشنيده پند ( فارسى ) — صفحة 1575
مساهمون: شمس الدين حافظ
ص١٥٧٥