. . . تيره آن دل كه در او نور محبت نبود : در اين مورد - اواخر اين ديوان بخش « توضيحات » ، « از نوشتههاى استاد محمود هومن » ، آن مطلبى را كه در زير همين بيت حافظ نقل كردهايم ببينيد . ( حافظ ق - غ :
خيره آن ديده كه آبش نبرد گريهء عشق - * تيره آن دل كه درو « شمع ! محبت » نبود
) . در بعض نسخ كه معتبر و مورد اعتماد است در مصراع اول . . . « آتش عشق » - ، و در مصراع دوم . . . « نور محبت . . . » آمده است . ( . . . « آبش نبرد آتش عشق » ، در اينجا با آوردن دو واژهء آب و آتش ، از نظر علم بديع ، صنعت تضاد يا مطابقه به كار رفته است ) بنابراين دور از انصاف است كه بىجهت و بدون علت ، « آتش » را برداريم و بجاى آن « گريه » ! بگذاريم . ( ح ) همت در اول و در آخر بيت : « صنعت رد العجز على الصدر » همچنين : « ميكده » و « صومعه » : صنعت مطابقه ( يا : تناسب و مراعات نظير ، مراجعه گردد به ص 274 فنون بلاغت و صناعات ادبى از استاد همائى ) .
در حافظ قزوينى ، اين بيت چنين است :
« گر مدد خواستم از پير مغان عيب مكن - شيخ ما گفت . . . ! .
- ( « رد الصدر على العجز » صحيح است - ح - ) .
نقل از حافظ اديب برومند . حافظ قزوينى اين بيت را ندارد .
حافظ ق غ :
« . . . مجلس شاه . »
( نسخ خانلرى و اديب برومند و . . .
: « . . . مجلس خاص » الف - ( بيت دوم ) :
« ما جفا از تو نبينيم و . . . »
: ديوان حافظ استاد سيد على محمد رفيعى از انتشارات « قديانى » 1371 ه . ش . ص 229 ب - ( مصراع دوم بيت هشتم ) :
« نور در سوختن شمع محبت . . . »
همانجا . (
. . . شمع محبت . . .
نسخهء 805 ) ج - ( بعد از بيت هشتم ) :
« چون ، چنين نيك ز سر رشتهء خود با خبرم * آن مبادا كه طلبكارى دولت نبود . »
( همانجا ) : ايضا : نسخهء 805 هجرى - .
( بيت پنجم : « هر كه را آينه . . . » نسخهء 805 و شاعر ساحر ) .