[ شرح ] غزل 173
بيت 1 : در نمازم : هنگام گزاردن نماز خم ابرو : هلال ابرو
در هنگام اداى نماز ، كمان ابروى تو در نظرم مجسم شد و حالت قرب و توجهى به من دست داد كه از خود بىخود شدم و آنچنان خروشيدم كه محراب مسجد نيز به همدردى با من به فرياد برآمد . « * »
بيت 2 : طمع : توقع ، انتظار دل : در اينجا عقل معنى مىدهد كان : كه آن تحمل : بردبارى بر باد آمد : از بين رفت . - از من انتظار صبر و عقل و زيركى نداشته باش . زيرا آن بردبارى كه در من بود ، از بين رفت و نابود شد .
بيت 3 : باده صافى شد . . . : شراب در خم صاف و روشن و آمادهى نوشيدن شد ، مرغان چمن مست و شاد به ترانهسرايى مشغول شدند ، هنگام عشقورزى فرا رسيد و همهى امور بر وفق مراد است .
بيت 4 : صبا : باد صبا ، باد بهارى ، نسيم سحرگاهى
بيت 5 : عروس هنر : هنرمند حجله : اتاق آراستهاى براى عروس و داماد حجلهى حسن بياراى : اثر هنرىات را به طرز زيبايى ارائه كن - اى صاحب هنر ! از طالعت شكوه مكن ، اثر هنرىات را به طريق زيبايى به نمايش بگذار و آمادهى ورود هنرشناس باش همان گونه كه عروس با زيبايى كامل در حجله منتظر داماد است .
بيت 6 : دلفريبان نباتى . . . : گلها و درختان و نباتات در هنگام بهار با آرايش و زيور به چمن و گلزار به جلوه آمدند ، ولى محبوب دلرباى ما بدون آرايش و استفاده از زيور و زينت ، با حسن خدادادى خودنمايى كرد .
بيت 7 : بار : به ايهام « محنت » تعلق : ميوه و ثمر
درختان ميوهدار مجبور به تحمل بار گران محنت هستند . خوشا به حال درخت بىميوهى سرو كه از تحمل بار غم آزاد است .
به سرو گفت كسى ميوهاى نمىآرى * جواب داد كه آزادگان تهىدستند
« سعدى »
بيت 8 : نغز : بديع ، نيكو عهد طرب : روزگار خوشى
هامش
* به فرياد آمدن محراب ، نوعى مبالغه و غلو لطيف و عميق شاعرانه است كه براى توجيه هر چه بيشتر شدن حالت جذبه مورد به كار رفته است ، و گرنه منطقى نيست كه بگوييم « محراب » كه تركيبى از سنگ و گل و گچ است به فرياد برآمده ، شايد هم منظور انعكاس صوت در زير گنبد و طاق مسجد باشد . خواجه در غزلى ديگرى مىفرمايد :« ماهى و مرغ دوش ز افغان من نخفت * و آن شوخ ديده بين كه سر از خواب بر نكرد »كه منظور تجسم شدت وحدت آه و نالهى اوست ، و گرنه واضح است كه ماهى و مرغ را به افغان او توجهى نبوده .