تابع و مجرى نظرهاى علماى شيعه بودند . در تأييد مطالب فوق شواهد تاريخى فراوانى را از منابع دوره صفويه مىتوان ارائه نمود . . . لذا علماى شيعه حفظ و تقويت يگانه حكومت مقتدر شيعى را كه مدافع عقايد و مذهب تشيّع و عالمان شيعى و كشور شيعه در برابرى مخالفان بوده است ، بر اساس اصول و مبانى مذكور ، وظيفهء شرعى خود مىدانستند و دانشمند مورد مطالعه ما نيز از اين قاعده مستثنى نبود . « 1 »
سلاطين صفوى :
كتابهايى كه بعد از صفويه نوشته شده ، سعى دارند سلاطين صفوى را افرادى حقّه باز و عياش معرّفى كنند « 2 » ؛ ولى كتابهايى كه در زمان صفويه نوشته شده مثل تاريخ عالم آراى عباسى و نوشتههاى ميرداماد در كتاب اربعة ايام « 3 » و گفتههاى شيخ بهايى « 4 » و امثال اين بزرگان مطلب را به گونهء ديگر بيان كردهاند .
از گفتههاى اين بزرگان ، استفاده مىشود كه حد اقل بعضى از آنان داراى معتقدات درست و اهل عبادت و اطاعت بودهاند . بررسى اين امر مقالهء مستقلى مىطلبد . غرض اينكه قضاوت عجولانه و پذيرش شايعات از انصاف به دور است .
تاريخنويسان بعد از صفويه نوعاً مىنويسند : سلطان حسين مردى ساده لوح و ترسو بود . وى در مقابل افغانها به زودى تسليم شد ؛ ولى صاحب روضات در شرح حال ملا اسماعيل خواجويى از مرحوم خاتون آبادى كه خود ، حاضر صحنه بود نقل كرده كه هشت ماه قواى دولت در مقابل افغانها ايستادگى كردند . . . « 5 »
هامش
( 1 ) . يادنامه مجلسى ج 2 ص 21 - 22 . .
( 2 ) . لغت نامه دهخدا ج 20 ص 456 ؛ لطيفههاى سياسى محمود حكيمى ص 264 . .
( 3 ) . رساله اربعة ايام ضميمه مزار آقا حسين خوانسارى ص 42 ، كنگره آقا حسين خوانسارى 1377 ، به كوشش آية اللَّه استادى . .
( 4 ) . نگاه كن : جامع عباسى ص اول ، منتخب التواريخ ص 616 - 618 . .
( 5 ) . يادنامهء مجلسى ج 2 ص 162 - 163 . .