سپس ابو جعفر محمّد بن حسن بن على طوسى ( معروف به شيخ طوسى ) متوفى 460 ه . ق ، كتاب فهرست كتب الشيعة يا الفهرست « 1 » را و سپس شيخ منتجب الدين رازى على بن عبيد اللّه بن حسن ، از نوادگان برادر شيخ صدوق ( د .
پس از 585 ه . ق ) ، كتاب خويش را با عنوان فهرست الطوسى نگاشت . « 2 »
از ديگر كتابشناسيهاى شيعى ، بايد از كشف الحجب و الاستار عن أسماء الكتب و الأسفار اثر سيد اعجاز حسين موسوى كنتورى ( د . 1286 ه . ق ) و كشف الاستار عن أسماء الكتب و الأسفار نگارش سيد احمد صفائى خوانسارى ( د . 1359 ه . ق ) و مرآة الكتب تأليف ميرزا على آقا ثقة الاسلام تبريزى ( شهيد در عاشوراى 1330 ه . ق ) در هفت جلد ، نام برد . اما بدون ترديد الذريعة كارى است عميقتر ، عظيمتر و وسيعتر . مرحوم مدرس خيابانى دربارهء كتاب گويد :
« پرواضح است كه احاطه بر مصنفات شيعه با اين همه تشتت و تفرق آنها كه در تمامى اقطار عالم در خانهها و كتابخانههاى خصوصى ، ملى و دولتى ، در هر شهر و قريه و قصبه منتشر مىباشد . از محالات عاديه به شمار است . لكن اين علّامهء وقت ، در اثر قوت ديانت و خدمت بر اسلاميت ، با اهتمام تمام و عزم راسخ فتورناپذير ، در انجام اين مرام مقدس دامن همت بر كمر زده و تا آنجا كه مقدور و ميسر است مساعى جميله مقتضيه از مسافرتها و استعلام از كتابخانهها و مراجعه به فهرستهاى آنها و مكاتبات و مراسلات متواليه به بلاد بعيده و ديگر زحمات لازمه را در انجام اين خدمت سراپا سعادت ، كه با مختصر انديشه ، كم و كيف آن در نظر جلوهگر مىگردد ، متحمل و طبقات اهل علم را رهين منت آن همه زحمات فوق التصور خود فرموده است . . . » « 3 » .
هامش
( 1 ) . همان ، ص 384 .
( 2 ) . همان ، ص 395 .
( 3 ) . مدرس خيابانى ، ريحانه الادب ، ج 1 ، ص 22 .