معتبره فقهى مستند بداند و معتقد باشد آنان در استنباط خود از ادله و منابع فقهى دچار اشتباه شدهاند و خود را در فهم حكم شرع مصيب مىداند ، چنين كسى را نمىتوان مرتد و خارج از اسلام دانست . چرا كه خروج از اسلام در صورتى صدق مىكند كه انكار وى موجب انكار دين گردد ، اما با توجه به اينكه چنين كسى عقيدهء خود را مستند به ادلّهء معتبرهء دينى و فقهى مىداند ، مرتد نيست . زيرا ، مخالف اجماع علماى امت فى نفسها كفرآور نمىباشد ، بلكه از اين جهت موجب كفر مىگردد كه منجر به انكار دين شود و بديهى است كه هرگاه شخصى بر اساس ادلّهء دينى و مذهبى معتقد به عقيدهاى گردد كه اختصاص به خود او دارد ، چنين كسى منكر دين نشده و دين را پذيرفته است . در دين مقدس اسلام راه اجتهاد و استنباط در صورتى كه مستند به دلايل قطعى و معتبر باشد ، براى همه كس مفتوح و باز است و اگر بنا باشد كه مخالفت با اجماع علماى امت فى نفسها موجب كفر و ارتداد شود ، نه مخالفت با ادلّهء نقلى و عقلى معناى آن اين خواهد بود كه راه اجتهاد بسته است و انسان مىبايد از علماى امت بدون دليل بلكه با وجود دليل بر عدم صحت نظرات آنان از آنان كوركورانه تقليد نمايد . متأسفانه اينكه ديده مىشود گروهى از فقهاء گروهى از حكماء را تكفير مىكنند ، به اين نكتهء اساسى چندان توجهى نداشتهاند و به هر حال انكار ضرورى از دين موجب كفر مىگردد مانند مثالهايى كه در كلام شهيد ثانى آمده بود نه انكار اجتهادات علماى امت . فلذا شهيد ثانى گاهى تعبير به انكار و نفى امر مجمع عليه نموده و گاهى تعبير به انكار ضروريات دين كرده و بالأخره وقتى ضابطهء ارتداد را بيان مىفرمايد به سراغ انكار ضرورى مىرود . اين مطلب كاملًا بجا و به مورد است زيرا انكار ضرورى دين به انكار نبوت و تكذيب پيامبر رجوع مىكند ، و قطعاً چنين تكذيبى موجب ارتداد و خروج از دين است .
مطلبى را كه در اينجا لازم است متذكر شد ، اين است كه بين اسلام و ايمان يك تفاوت اساسى وجود دارد . آن اين است كه اسلام اعم است از ايمان ، زيرا ايمان اسلامى است كه همراه با اعتقاد باشد و بر اين اساس خداوند متعال مىفرمايد :
« قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ »
« 1 » يعنى عدهاى از باديهنشينان خدمت رسول خدا آمدند و گفتند ما ايمان آوردهايم ، خداوند به پيامبر ( ص ) مىفرمايد : به آنان بگو ايمان نياوردهايد و ليكن بگوييد اسلام را اختيار كردهايم . يعنى در ظاهر كلمهء شهادتين را گفته و اقرار به اسلام نموده و تسليم در مقابل آن شدهايد ، زيرا هنوز ايمان در دلهاى شما راه نيافته است .
هامش
( 1 ) سورهء حجرات ، آيه 14 .